Padasodhanakathāvaṇṇanā
295. Yo atītasaddābhidheyyo attho , so atthisaddābhidheyyoti dvepi samānādhikaraṇatthāti katvā vuttaṃ ‘‘ atītaatthisaddānaṃ ekatthattā ’’ ti , na , atītasaddābhidheyyasseva atthisaddābhidheyyattā .
Tenāha ‘‘ atthisaddatthassa ca nvātītabhāvato ’’ ti .
Tena kiṃ siddhanti āha ‘‘ atītaṃ nvātītaṃ , nvātītañca atītaṃ hotī ’’ ti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi tava matena atītaṃ atthi , atthi ca nvātītanti atītañca no atītaṃ siyā , tathā atthi no atītaṃ atītañca no atītaṃ atītaṃ siyāti , yathā ‘‘ atītaṃ atthī ’’ ti ettha atītameva atthīti nāyaṃ niyamo gahetabbo anatītassapi atthibhāvassa icchitattā .
Tenevāha ‘‘ atthi siyā atītaṃ , siyā nvātītan ’’ ti .
Yena hi ākārena atītassa atthibhāvo paravādinā icchito , tenākārena anatītassa anāgatassa paccuppannassa ca so icchito .
Kena pana ākārena icchitoti
M0.95 ?Saṅkhatākārena .
Tena vuttaṃ ‘‘ tenātītaṃ nvātītaṃ , nvātītaṃ atītan ’’ ti .
Tasmā atītaṃ atthiyevāti evamettha niyamo gahetabbo .
Atthibhāve hi atītaṃ niyamitaṃ , na atīte atthibhāvo niyamito ,‘‘ na pana nibbānaṃ atthī ’’ ti ettha pana nibbānameva atthīti ayampi niyamo sambhavatīti so eva gahetabbo .
Yadipi hi nibbānaṃ paramatthato atthibhāvaṃ upādāya uttarapadāvadhāraṇaṃ labbhati tadaññassapi abhāvato , tathāpi asaṅkhatākārena aññassa anupalabbhanato tathā nibbānameva atthīti purimapadāvadhāraṇe atthe gayhamāne ‘‘ atthi siyā nibbānaṃ , siyā no nibbānan ’’ ti codanā anokāsā .
Atītādīsu pana purimapadāvadhāraṇaṃ paravādinā na gahitanti natthettha atippasaṅgo .
Aggahaṇañcassa pāḷito eva viññāyati .
Evamettha
V0.94 atītādīnaṃ atthitaṃ vadantassa paravādissevāyaṃ iṭṭhavighātadosāpatti , na pana nibbānassa atthitaṃ vadantassa sakavādissāti .Paṭipādanā patiṭṭhāpanā veditabbā .
Etthāha ‘‘ atītaṃ atthī ’’ tiādinā kiṃ panāyaṃ atītānāgatānaṃ paramatthato atthibhāvo adhippeto , udāhu na paramatthato .
Kiñcettha – yadi tāva paramatthato , sabbakālaṃ atthibhāvato saṅkhārānaṃ sassatabhāvo āpajjati , na ca taṃ yuttaṃ āgamavirodhato yuttivirodhato ca .
Atha na paramatthato ,‘‘ sabbamatthī ’’ tiādikā codanā niratthikā siyā , na niratthikā .
So hi paravādī ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatan ’’ tiādinā atītānāgatānampi khandhabhāvassa vuttattā asati ca atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyya , tattha ca pubbenivāsañāṇādi anāgate ca anāgataṃsañāṇādi kathaṃ pavatteyya , tasmā attheva paramatthato atītānāgatanti yaṃ paṭijānāti , taṃ sandhāya ayaṃ katāti .
Ekantena cetaṃ sampaṭicchitabbaṃ .
Yepi ‘‘ sabbaṃ atthī ’’ ti vadanti atītaṃ anāgataṃ paccuppannañca , te sabbatthivādāti .
Catubbidhā cete te sabbatthivādā .
Tattha keci bhāvaññattikā .
Te hi ‘‘ yathā suvaṇṇabhājanassa bhinditvā aññathā kariyamānassa saṇṭhānasseva aññathattaṃ , na vaṇṇādīnaṃ , yathā ca khīraṃ dadhibhāvena pariṇamantaṃ rasavīriyavipāke pariccajati , na vaṇṇaṃ , evaṃ dhammāpi anāgataddhuno paccuppannaddhaṃ saṅkamantā anāgatabhāvameva jahanti , na attano sabhāvaṃ .
Tathā
M0.96 paccuppannaddhuno atītaddhaṃ saṅkame ’’ ti vadanti .Keci lakkhaṇaññattikā , te pana ‘‘ tīsu addhāsu pavattamāno dhammo atīto atītalakkhaṇayutto , itaralakkhaṇehi ayutto .
Tathā anāgato paccuppanno ca .
Yathā puriso ekissā itthiyā ratto aññāsu aratto ’’ ti vadanti .
Aññe avatthaññattikā , te ‘‘ tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ avatthaṃ patvā añño aññaṃ niddisīyati avatthantarato , na sabhāvato .
Yathā ekaṃ akkhaṃ ekaṅge nikkhittaṃ ekanti vuccati , sataṅge satanti , sahassaṅge sahassanti , evaṃsampadamidan ’’ ti .
Apare aññathaññattikā , te pana ‘‘ tīsu addhāsu pavattamāno dhammo taṃ taṃ apekkhitvā tadaññasabhāvena vuccati .
Yathā taṃ ekā itthī mātāti ca vuccati dhītā ’’ ti ca .
Evamete cattāro sabbatthivādā .
Tesu paṭhamo pariṇāmavāditāya kāpilapakkhikesu pakkhipitabboti .
Dutiyassapi kālasaṅkaro āpajjati sabbassa sabbalakkhaṇayogato .
Catutthassapi saṅkarova .
Ekasseva dhammassa
V0.95 pavattikkhaṇe tayopi kālā samodhānaṃ gacchanti .Purimapacchimakkhaṇā hi atītānāgatā , majjhimo paccuppannoti .
Tatiyassa pana avatthaññattikassa natthi saṅkaro dhammakiccena kālavavatthānato .
Dhammo hi sakiccakkhaṇe paccuppanno , tato pubbe anāgato , pacchā atītoti .
Tattha yadi atītampi dharamānasabhāvatāya atthi anāgatampi , kasmā taṃ atītanti vuccati anāgatanti vā , nanu vuttaṃ ‘‘ dhammakiccena kālavavatthānato ’’ ti .
Yadi evaṃ paccuppannassa cakkhussa kiṃ kiccaṃ , anavasesapaccayasamavāye phaluppādanaṃ .
Evaṃ sati anāgatassapi cassa tena bhavitabbaṃ atthibhāvatoti lakkhaṇasaṅkaro siyā .
Idañcettha vattabbaṃ , teneva sabhāvena sato dhammassa kiccaṃ , kiccakaraṇe ko vibandho , yena kadāci karoti kadāci na karoti paccayasamavāyabhāvato , kiccassa samavāyābhāvatoti ce ?
Taṃ na , niccaṃ atthibhāvassa icchitattā .
Tato eva ca addhunaṃ avavatthānaṃ .
Dhammo hi teneva sabhāvena vijjamāno kasmā kadāci atītoti vuccati kadāci anāgatoti kālassa vavatthānaṃ na siyā .
Yo hi dhammo ajāto , so anāgato .
Yo jāto na ca niruddho , so paccuppanno .
Yo niruddho , so atīto .
Idamevettha vattabbaṃ .
Yadi yathā vattamānaṃ atthi
M0.97 , tathā atītaṃ anāgatañca atthi , tassa tathā sato ajātatā niruddhatā ca kena hotīti .Teneva hi sabhāvena sato dhammassa kathamidaṃ sijjhati ajātoti vā niruddhoti vā .
Kiṃ tassa pubbe nāhosi , yassa abhāvato ajātoti vuccati , kiñca pacchā natthi , yassa abhāvato niruddhoti vuccati .
Tasmā sabbathāpi addhattayaṃ na sijjhati , yadi ahutvā saṅgati hutvā ca vinassatīti na sampaṭicchanti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ saṅkhatalakkhaṇayogato na sassatabhāvappasaṅgo ’’ ti , tayidaṃ kevalaṃ vācāvatthumattaṃ udayavayāsambhavato , atthi ca nāma sabbadā so dhammo , na ca niccoti kutoyaṃ vācāyutti .
Sabhāvo sabbadā atthi , nicco dhammo na vuccati ;
Dhammo sabhāvato nāñño , aho dhammesu kosalaṃ .
Yañca
V0.96 vuttaṃ ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatan ’’ tiādinā atītānāgatānaṃ khandhabhāvassa vuttattā atthevāti , vadāma .Atītaṃ bhūtapubbaṃ , anāgataṃ yaṃ sati paccaye bhavissati , tadubhayassapi ruppanādisabhāvānātivattanato rūpakkhandhādibhāvo vutto .
Yathādhammasabhāvānātivattanato atītā dhammā anāgatā dhammāti , na dharamānasabhāvatāya .
Ko ca evamāha ‘‘ paccuppannaṃ viya taṃ atthī ’’ ti .
Kathaṃ panetaṃ atthīti ?
Atītānāgatasabhāvena .
Idaṃ pana taveva upaṭṭhitaṃ , kathaṃ taṃ atītaṃ anāgatañca vuccati , yadi niccakālaṃ atthīti .
Yaṃ pana ‘‘ na tāva kālaṃ karoti , yāva na taṃ pāpaṃ byantī hotī ’’ ti ( ma . ni .3.250) sutte vuttaṃ , taṃ yasmiñca santāne kammaṃ katūpacitaṃ , tattha tenāhitaṃ taṃphaluppādanasamatthataṃ sandhāya vuttaṃ , na atītassa kammassa dharamānasabhāvattā .
Tathā sati sakena bhāvena vijjamānaṃ kathaṃ taṃ atītaṃ nāma siyā .
Itthañcetaṃ evaṃ sampaṭicchitabbaṃ , yaṃ saṅkhārā ahutvā sambhavanti , hutvā pativenti tesaṃ udayato pubbe vayato ca pacchā na kāci ṭhiti nāma atthi , yato atītānāgataṃ atthīti vucceyya .
Tena vuttaṃ –
‘‘ Anidhānagatā bhaggā , puñjo natthi anāgate ;
Uppannā yepi tiṭṭhanti , āragge sāsapūpamā ’’ ti .( mahāni .10,39);
Yadi
M0.98 cānāgataṃ paramatthato siyā , ahutvā sambhavantīti vattuṃ na sakkā .Paccuppannakāle ahutvā sambhavantīti ce ?
Na , dhammappavattimattattā kālassa .
Atha attano sabhāvena ahutvā sambhavantīti , siddhametaṃ anāgataṃ paramatthato natthīti .
Yañca vuttaṃ ‘‘ asati atīte kusalākusalassa kammassa āyatiṃ phalaṃ kathaṃ bhaveyyā ’’ ti , na kho panettha atītakammato phaluppatti icchitā , atha kho tassa katattā tadāhitavisesato santānato .
Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ ti ( dha . sa .431).
Yassa pana atītānāgataṃ paramatthato atthi , tassa phalaṃ niccameva atthīti kiṃ tattha kammassa sāmatthiyaṃ .
Uppādane ce , siddhamidaṃ ahutvā bhavatīti .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ asati atītānāgate kathaṃ tattha ñāṇaṃ pavatteyyā ’’ ti , yathā taṃ ālambaṇaṃ , taṃ tathā atthi , kathañca taṃ ālambaṇaṃ , ahosi bhavissati cāti .
Na hi koci atītaṃ anussaranto atthīti anussarati , atha kho ahosīti .
Yathā pana vattamānaṃ ārammaṇaṃ anubhūtaṃ , tathā taṃ atītaṃ
V0.97 anussarati .Yathā ca vattamānaṃ bhavissati , tathā buddhādīhi gayhati .
Yadi ca taṃ tatheva atthi , vattamānameva taṃ siyā .
Atha natthi , siddhaṃ ‘‘ asantaṃ ñāṇassa ārammaṇaṃ hotī ’’ ti .
Vijjamānaṃ vā hi cittasaññātaṃ avijjamānaṃ vā ārammaṇaṃ etesaṃ atthīti ārammaṇā , cittacetasikā , na vijjamānaṃyeva ārabbha pavattanato , tasmā paccuppannameva dharamānasabhāvaṃ na atītānāgatanti na tiṭṭhati sabbatthivādo .
Keci pana ‘‘ na atītādīnaṃ atthitāpaṭiññāya sabbatthivādā , atha kho āyatanasabbassa atthitāpaṭiññāyā ’’ ti vadanti , tesaṃ matena sabbeva sāsanikā sabbatthivādā siyunti .
Padasodhanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Sabbamatthītikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .