Issues
Select Version
Abhidhammatthasaṅgaho
Abhidhammatthasaṅgaho

Abhidhammatthasaṅgaho

Author: 注释—善巧 @ 小僧善巧

1. Paramavicittanayasamannāgataṃ sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmābhidheyya karaṇappakārapakaraṇābhidhānapayojanāni dassetuṃ ‘‘ sammāsambuddhan ’’ tyādimāha .EtthaM0.70 hi ‘‘ sammāsambuddha … pe … abhivādiyā ’’ ti iminā ratanattayapaṇāmo vutto , abhidhammatthasaṅgahan ’’ ti etena abhidheyyakaraṇappakārapakaraṇābhidhānāni abhidhammatthānaṃ idha saṅgahetabbabhāvadassanena tesaṃ iminā samuditena paṭipādetabbabhāvadīpanato , ekattha saṅgayha kathanākāradīpanato , atthānugatasamaññāparidīpanato ca .Payojanaṃ pana saṅgahapadena sāmatthiyato dassitameva abhidhammatthānaṃ ekattha saṅgahe sati taduggahaparipucchādivasena tesaṃ sarūpāvabodhassa , tammūlikāya ca diṭṭhadhammikasamparāyikatthasiddhiyā anāyāsena saṃsijjhanato .Tattha ratanattayapaṇāmappayojanaṃ tāva bahudhā papañcenti ācariyā , visesato pana antarāyanivāraṇaṃ paccāsīsanti .Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘ tassānubhāvena hatantarāyo ’’ ti ( pārā . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ).Ratanattayapaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā , sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti .Tasmā pakaraṇārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāraddhapakaraṇassa anantarāyena parisamāpanatthañceva sotūnañca vandanāpubbaṅgamāya paṭipattiyā anantarāyena uggahaṇadhāraṇādisaṃsijjhanatthañca .Abhidheyyakathanaṃ pana viditābhidheyyasseva ganthassa viññūhi uggahaṇādivasenaV0.74 paṭipajjitabbabhāvato .Karaṇappakārappayojanasandassanāni ca sotujanasamussāhajananatthaṃ .Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthanti ayamettha samudāyattho .Ayaṃ pana avayavatthoM0.71 – sasaddhammagaṇuttamaṃ atulaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādiya abhidhammatthasaṅgahaṃ bhāsissanti sambandho . Tattha sammā sāmañca sabbadhamme abhisambuddhoti sammā sambuddho , bhagavā .So hi saṅkhatāsaṅkhatabhedaṃ sakalampi dhammajātaṃ yāthāvasarasalakkhaṇapaṭivedhavasena sammā sayaṃ vicitopacitapāramitāsambhūtena sayambhūñāṇena sāmaṃ bujjhi aññāsi .Yathāha ‘‘ sayaṃ abhiññāya kamuddiseyyan ’’ ti ( mahāva .11; ma . ni .1.285;2.341; dha . pa .353), atha vā budhadhātussa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato sammā sāmañca paṭibuddho anaññapaṭibodhito hutvā sayameva savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato , dinakarakiraṇasamāgamena paramarucirasirisobhaggappattiyā vikasitamiva padumaṃ aggamaggañāṇasamāgamena aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā sammā sayameva vikasito vikāsamanuppattotyattho .Yathāvuttavacanatthayogepi sammāsambuddhasaddassa bhagavati samaññāvasena pavattattā ‘‘ atulan ’’ ti iminā viseseti .Tulāya sammito tulyo , soyeva tulo yakāralopavasena .Atha vā sammitatthe akārapaccayavasena tulāya sammito tulo , na tulo atulo , sīlādīhi guṇehi kenaci asadiso , natthi etassa vā tulo sadisoti atulo sadevake loke aggapuggalabhāvato .Yathāha ‘‘ yāvatā , bhikkhave , sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā … pe … tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādi ( a . ni .4.34;5.32; itivu .90). Ettāvatā ca hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehi bhagavato thomanā katā hoti .Tattha hetusampadā nāma mahākaruṇāsamāyogo bodhisambhārasambharaṇañcaM0.72 .Phalasampadā pana ñāṇapahānaānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhā .Tattha sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ , tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā .Savāsanasakalasaṃkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṃ pahānasampadā .Yathicchitanipphādane ādhipaccaṃ ānubhāvasampadā .Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti rūpakāyasampadā nāma .Sattūpakāro pana āsayapayogavasena duvidho .Tattha devadattādīsu virodhisattesupiV0.75 niccaṃ hitajjhāsayatā , aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca āsayo nāma .Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā payogo nāma . Tattha purimā dve phalasampadā ‘‘ sammāsambuddhan ’’ ti iminā dassitā , itarā pana dve , tathā sattūpakārasampadā ca ‘‘ atulan ’’ ti etena , tadupāyabhūtā pana hetusampadā dvīhipi sāmatthiyato dassitā tathāvidhahetubyatirekena tadubhayasampattīnamasambhavato , ahetukatte ca sabbattha tāsaṃ sambhavappasaṅgato . Tadevaṃ tividhāvatthāsaṅgahitathomanāpubbaṅgamaṃ buddharatanaṃ vanditvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha ‘‘ sasaddhammagaṇuttaman ’’ ti . Guṇībhūtānampi hi dhammasaṃghānaṃ abhivādetabbabhāvo sahayogena viññāyati yathā ‘‘ saputtadāro āgatoti puttadārassāpi āgamanan ’’ ti . Tattha attānaṃ dhārente catūsu apāyesu , vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo , catumaggaphalanibbānavasena navavidho , pariyattiyā saha dasavidho vā dhammo .Dhāraṇañca panetassa apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ , taṃ ariyamaggassa kilesasamucchedakabhāvato , nibbānassa caM0.73 ārammaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāya nippariyāyato labbhati , phalassa pana kilesānaṃ paṭippassambhanavasena maggānukūlappavattito , pariyattiyā ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ .Sataṃ sappurisānaṃ ariyapuggalānaṃ , santo vā saṃvijjamāno na titthiyaparikappito attā viya paramatthato avijjamāno santo vā pasattho svākkhātatādiguṇayogato na bāhirakadhammo viya ekantanindito dhammoti saddhammo , gaṇo ca so aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhabhāvato uttamo ca suppaṭipannatādiguṇavisesayogato , gaṇānaṃ , gaṇesu vā devamanussādi samūhesu uttamo yathāvuttaguṇavasenāti gaṇuttamo , saha saddhammena , gaṇuttamena cāti sasaddhammagaṇuttamo , taṃ sasaddhammagaṇuttamaṃ .
Abhivādiyāti visesato vanditvā , bhayalābhakulācārādivirahena sakkaccaṃ ādarena kāyavacīmanodvārehi vanditvātyattho .Bhāsissan ti kathessāmi .Nibbattitaparamatthabhāvena abhi visiṭṭhāV0.76 dhammā etthātiādinā abhidhammo , dhammasaṅgaṇīādisattapakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ , tattha vuttā atthā abhidhammatthā , te saṅgayhanti ettha , etenāti vā abhidhammatthasaṅgahaṃ .