1. Paṇṇattivāro
Uddesavāravaṇṇanā
2-3.
Khandhayamake
M0.121 chasu kālabhedesu puggalaokāsapuggalokāsavasena khandhānaṃ uppādanirodhā tesaṃ pariññā ca vattabbā .Te pana khandhā ‘‘ rūpakkhandho ’’ tiādīhi pañcahi padehi vuccanti , tesaṃ dasa avayavapadāni .
Tattha yo rūpādiavayavapadābhihito dhammo , kiṃ so eva samudāyapadassa attho .
Yo ca samudāyapadena vutto , so eva avayavapadassāti etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne rūpādiavayavapadehi vutto ekadeso sakalo vā samudāyapadānaṃ attho , samudāyapadehi pana vutto ekantena rūpādiavayavapadānaṃ atthoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho , rūpakkhandho rūpan ’’ tiādinā padasodhanavāro vutto .
Puna ‘‘ rūpakkhandho ’’ tiādīnaṃ samāsapadānaṃ uttarapadatthappadhānattā padhānabhūtassa khandhapadassa vedanādiupapadatthassa ca sambhavato yathā ‘‘ rūpakkhandho ’’ ti etasmiṃ pade rūpāvayavapadena vuttassa rūpakkhandhabhāvo hoti rūpasaddassa khandhasaddassa ca samānādhikaraṇabhāvatoti , evaṃ tattha padhānabhūtena khandhāvayavapadena vuttassa vedanākkhandhādibhāvo hoti khandhapadena vedanādipadānaṃ samānādhikaraṇattāti
V0.132 etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne khandhāvayavapadena vutto dhammo koci kenaci samudāyapadena vuccati , na sabbo sabbenāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho , khandhā vedanākkhandho ’’ tiādinā padasodhanamūlacakkavāro vutto .Evañca dassentena rūpādisaddassa visesanabhāvo , khandhasaddassa visesitabbabhāvo , visesanavisesitabbānaṃ samānādhikaraṇabhāvo ca dassito hoti .
Tenettha saṃsayo hoti – kiṃ khandhato aññampi rūpaṃ atthi , yato vinivattaṃ rūpaṃ khandhavisesanaṃ hoti , sabbeva khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbāti , kiṃ pana taṃ khandhavisesanabhūtaṃ rūpanti ?
Bhūtupādāyarūpaṃ tasseva gahitattā .
Niddese ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ ti padaṃ uddharitvā vissajjanaṃ katanti .
Evaṃ etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthi , teneva cetena rūpasaddena vuccamānaṃ suddhena khandhasaddena vuccate , na
M0.122 ca sabbe khandhā khandhavisesanabhūtena rūpena visesitabbā , teneva te vibhajitabbā , esa nayo vedanākkhandhādīsupīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpan ’’ tiādinā suddhakhandhavāro vutto .Tato ‘‘ rūpaṃ khandho ’’ ti etasmiṃ anuññāyamāne ‘‘ na kevalaṃ ayaṃ khandhasaddo rūpavisesanova , atha kho vedanādivisesano cā ’’ ti rūpassa khandhabhāvanicchayānantaraṃ khandhānaṃ rūpavisesanayoge ca saṃsayo hoti .
Tattha na sabbe khandhā vedanādivisesanayuttā , atha kho keci kenaci visesanena yuñjantīti dassetuṃ suddhakhandhamūlacakkavāro vuttoti .
Evaṃ yesaṃ uppādādayo vattabbā , tesaṃ khandhānaṃ paṇṇattisodhanavasena tannicchayatthaṃ paṇṇattivāro vuttoti veditabbo .
Cattāri cattāri cakkāni bandhitvāti ettha cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttāni ekekakhandhamūlāni cattāri cattāri yamakāni bandhitvāti .
Iminā hi ettha atthena bhavitabbanti .
Cattāri cattāri yamakāni yathā ekekakhandhamūlakāni honti , evaṃ bandhitvāti vā attho daṭṭhabbo .
Tattha ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho ’’ ti evamādikaṃ mūlapadaṃ nābhiṃ katvā ‘‘ khandhā ’’ ti idaṃ nemiṃ ,‘‘ vedanākkhandho ’’ tiādīni are katvā cakkabhāvo vuttoti veditabbo , na maṇḍalabhāvena sambajjhanato .
Vedanākkhandhamūlakādīsupi hi heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāṭho gato , na maṇḍalasambandhenāti .
Teneva ca kāraṇenāti suddhakhandhalābhamattameva gahetvā khandhavisesane rūpādimhi suddharūpādimattatāya
V0.133 aṭṭhatvā khandhavisesanabhāvasaṅkhātaṃ rūpādiatthaṃ dassetuṃ khandhasaddena saha yojetvā ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena padaṃ uddharitvā atthassa vibhattattāti attho .Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Niddesavāravaṇṇanā
26. Piyarūpaṃ sātarūpan ti ‘‘ cakkhuṃ loke piyarūpaṃ … pe … rūpā loke … pe … cakkhuviññāṇaṃ … pe … cakkhusamphasso … pe … cakkhusamphassajā vedanā … pe … rūpasaññā … pe … rūpasañcetanā … pe … rūpataṇhā … pe … rūpavitakko … pe … rūpavicāro ’’ ti ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.133; vibha .203) evaṃ vuttaṃ taṇhāvatthubhūtaṃ
M0.123 tebhūmakaṃ veditabbaṃ , tasmā yaṃ pañcakkhandhasamudāyabhūtaṃ piyarūpasātarūpaṃ , taṃ ekadesena rūpakkhandho hotīti āha ‘‘ piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho ’’ ti .Piyasabhāvatāya vā rūpakkhandho piyarūpe pavisati , na ruppanasabhāvenāti ‘‘ piyarūpaṃ sātarūpaṃ rūpaṃ na rūpakkhandho ’’ ti vuttaṃ .
Saññāyamake tāva diṭṭhisaññāti ‘‘ viseso ’’ ti vacanaseso .
Tattha diṭṭhi eva saññā diṭṭhisaññā .
‘‘ Sayaṃ samādāya vatāni jantu , uccāvacaṃ gacchati saññasatto ’’ ti ( su . ni .798),‘‘ saññāvirattassa na santi ganthā ’’ ti ( su . ni .853) ca evamādīsu hi diṭṭhi ca ‘‘ saññā ’’ ti vuttāti .
28.‘‘ Na khandhā na vedanākkhandhoti ?
Āmantā ’’ ti evaṃ khandhasaddappavattiyā abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattameva karotīti daṭṭhabbaṃ , na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇaṃ .
Evañca katvā ‘‘ nāyatanā na sotāyatananti ?
Āmantā ’’ tiādiṃ vakkhatīti .
39. Rūpato aññe vedanādayoti ettha lokuttarā vedanādayo daṭṭhabbā .
Te hi piyarūpā ca sātarūpā ca na honti taṇhāya anārammaṇattāti rūpato aññe hontīti .
Rūpañca khandhe ca
V0.134 ṭhapetvā avasesāti idampi etehi saddhiṃ na-saddānaṃ appavattimattameva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .Evañca katvā ‘‘ cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanā ’’ tiādiṃ ( yama .1. āyatanayamaka .15) vakkhati .
Na hi tattha avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kañci atthi .
Yadi siyā , dhammāyatanaṃ siyā .
Vakkhati hi ‘‘ dhammo āyatananti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .1. āyatanayamaka .16).
Taṇhāvatthu ca na taṃ siyā .
Yadi siyā , piyarūpasātarūpabhāvato rūpaṃ siyā ‘‘ rūpaṃ khandhoti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .1. khandhayamaka .40) vacanato khandho cāti .
Aṭṭhakathāyaṃ pana avijjamānepi vijjamānaṃ upādāya itthipurisādiggahaṇasabbhāvaṃ sandhāya avasesāti ettha paññattiyā gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ .
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .