Issues
Select Version
Pañcakanipātapāḷi
Pañcakanipātapāḷi

3. Pañcaṅgikavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Pañcaṅgikavaggo

1. Paṭhamaagāravasuttaṃ

21.‘‘ SoV2.14 vata , bhikkhave , bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘ sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃP3.15 paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ [ sekkhaṃ ( ka .)] dhammaṃ paripūressatī ’ ti netaṃT3.16 ṭhānaṃ vijjati .
‘ Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlāni paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Sīlāni aparipūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Sammādiṭṭhiṃ aparipūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘‘ SoM2.13 vata , bhikkhave , bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘ sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlāni paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Sīlāni paripūretvā sammādiṭṭhiṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Sammādiṭṭhiṃ paripūretvā sammāsamādhiṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjatī ’’ ti .
Paṭhamaṃ .

2. Dutiyaagāravasuttaṃ

22.‘‘ SoV2.15 vata , bhikkhave , bhikkhu agāravo appatisso asabhāgavuttiko ‘ sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Sekhaṃ dhammaṃ aparipūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Sīlakkhandhaṃ aparipūretvā samādhikkhandhaṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘ Samādhikkhandhaṃ aparipūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjati .
‘‘ So vata , bhikkhave , bhikkhu sagāravo sappatisso sabhāgavuttiko ‘ sabrahmacārīsu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Ābhisamācārikaṃ dhammaṃ paripūretvā sekhaṃ dhammaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
Sekhaṃ dhammaṃ paripūretvā sīlakkhandhaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjati .
‘ Sīlakkhandhaṃ paripūretvā samādhikkhandhaṃT3.17 paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃP3.16 vijjati .
‘ Samādhikkhandhaṃ paripūretvā paññākkhandhaṃ paripūressatī ’ ti ṭhānametaṃ vijjatī ’’ ti .
Dutiyaṃ .

3. Upakkilesasuttaṃ

23.‘‘ Pañcime , bhikkhave , jātarūpassa upakkilesā , yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya .
Katame pañca ?
Ayo , lohaṃ , tipu , sīsaṃ , sajjhaṃ [ sajjhu ( sī .)]– ime kho , bhikkhave , pañca jātarūpassa upakkilesāM2.14 , yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ jātarūpaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā upeti kammāya .
Yato ca kho , bhikkhave , jātarūpaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ [ vippamuttaṃ ( sī .)] hoti , taṃ hoti jātarūpaṃ mudu ca kammaniyañca pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā upeti kammāya .
Yassā yassā ca [ yassa kassaci ( syā . pī .)] piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati – yadi muddikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakāya [ gīveyyakena ( syā . kaṃ . ka ., a . ni .3.102)] yadi suvaṇṇamālāya – tañcassa atthaṃ anubhoti .
‘‘ Evamevaṃ kho , bhikkhave , pañcime cittassa upakkilesā , yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
Katame pañca ?
Kāmacchando , byāpādo , thinamiddhaṃ [ thīnamiddhaṃ ( sī . syā . kaṃ . pī .)], uddhaccakukkuccaṃ , vicikicchā – ime kho , bhikkhave , pañca cittassa upakkilesā yehi upakkilesehi upakkiliṭṭhaṃ cittaṃ na ceva mudu hoti na ca kammaniyaṃ na ca pabhassaraṃ pabhaṅgu ca na ca sammāT3.18 samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
Yato ca kho , bhikkhave , cittaṃ imehi pañcahi upakkilesehi vimuttaṃ hoti , taṃ hoti cittaṃ mudu ca kammaniyañcaP3.17 pabhassarañca na ca pabhaṅgu sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya .
Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ SoV2.16 sace ākaṅkhati –
‘ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃ – ekopi hutvā bahudhā assaṃ , bahudhāpi hutvā eko assaṃ ;
āvibhāvaṃ , tirobhāvaṃ ;
tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gaccheyyaṃ , seyyathāpi ākāse ;
pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ kareyyaṃ , seyyathāpi udake ;
udakepi abhijjamāno gaccheyyaṃ , seyyathāpi pathaviyaṃ ;
ākāsepi pallaṅkena kameyyaṃ , seyyathāpi pakkhī sakuṇo ;
imepi candimasūriye [ candimasuriye ( sī . syā . kaṃ . pī .)] evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimaseyyaṃ [ parāmaseyyaṃ ( ka .)] parimajjeyyaṃ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ SoM2.15 sace ākaṅkhati –
‘ dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittantiP3.18 pajāneyyaṃ , sadosaṃ vā cittaṃ sadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vītadosaṃ vāT3.19 cittaṃ vītadosaṃ cittanti pajāneyyaṃ , samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittanti pajāneyyaṃ , saṃkhittaṃ vā cittaṃ saṃkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vikkhittaṃ vā cittaṃ vikkhittaṃ cittanti pajāneyyaṃ , mahaggataṃ vā cittaṃ mahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ , amahaggataṃ vā cittaṃ amahaggataṃ cittanti pajāneyyaṃ , sauttaraṃ vā cittaṃ sauttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ , anuttaraṃ vā cittaṃ anuttaraṃ cittanti pajāneyyaṃ , samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ , asamāhitaṃ vā cittaṃ asamāhitaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vimuttaṃ vā cittaṃ vimuttaṃ cittanti pajāneyyaṃ , avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ , seyyathidaṃ [ seyyathīdaṃ ( sī . syā . kaṃ . pī .)]– ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattārīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepiV2.17 saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto , so tatoT3.20 cuto amutra udapādiṃ ;
tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto , so tato cuto idhūpapannoti , iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ SoM2.16P3.19 sace ākaṅkhati –
‘ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe , sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyaṃ – ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā , te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā ;
ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā , te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannāti , iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passeyyaṃ cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe , sugate duggate yathākammūpage satte pajāneyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane ’’ ti .
Tatiyaṃ .

4. Dussīlasuttaṃ

24.[ a . ni .5.168;6.50;7.65]‘‘ DussīlassaT3.21 , bhikkhave , sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi ;
sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ ;
yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hoti nibbidāvirāgo ;
nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ .
SeyyathāpiV2.18 , bhikkhave , rukkho sākhāpalāsavipanno .
Tassa papaṭikāpi na pāripūriṃ gacchati , tacopi na pāripūriṃP3.20 gacchati , pheggupi na pāripūriṃ gacchati , sāropi na pāripūriṃ gacchati ;
evamevaṃ kho , bhikkhave , dussīlassa sīlavipannassa hatūpaniso hoti sammāsamādhi ;
sammāsamādhimhi asati sammāsamādhivipannassa hatūpanisaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ ;
yathābhūtañāṇadassane asati yathābhūtañāṇadassanavipannassa hatūpaniso hotiM2.17 nibbidāvirāgo ;
nibbidāvirāge asati nibbidāvirāgavipannassa hatūpanisaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ .
‘‘ Sīlavato , bhikkhave , sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi ;
sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ ;
yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo ;
nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanaṃ .
Seyyathāpi , bhikkhave , rukkho sākhāpalāsasampanno .
Tassa papaṭikāpi pāripūriṃ gacchati , tacopi pāripūriṃ gacchati , pheggupi pāripūriṃ gacchati , sāropi pāripūriṃ gacchati ;
evamevaṃT3.22 kho , bhikkhave , sīlavato sīlasampannassa upanisasampanno hoti sammāsamādhi ;
sammāsamādhimhi sati sammāsamādhisampannassa upanisasampannaṃ hoti yathābhūtañāṇadassanaṃ ;
yathābhūtañāṇadassane sati yathābhūtañāṇadassanasampannassa upanisasampanno hoti nibbidāvirāgo ;
nibbidāvirāge sati nibbidāvirāgasampannassa upanisasampannaṃ hoti vimuttiñāṇadassanan ’’ ti .
Catutthaṃ .

5. Anuggahitasuttaṃ

25.‘‘ Pañcahi , bhikkhave , aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca , paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā ca .
‘‘ Katamehi pañcahi ?
IdhaP3.21 , bhikkhave , sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti , sutānuggahitā ca hoti , sākacchānuggahitā ca hoti , samathānuggahitā ca hoti , vipassanānuggahitā ca hoti .
Imehi kho , bhikkhave , pañcahi aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṃsā ca , paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṃsā cā ’’ ti .
Pañcamaṃ .

6. Vimuttāyatanasuttaṃ

26.‘‘ PañcimāniV2.19 , bhikkhave , vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati , aparikkhīṇāM2.18 vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Katamāni pañca ?
Idha , bhikkhave , bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī .
Yathā yathā , bhikkhave , tassa bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti , aññataroT3.23 vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ [ pāmujjaṃ ( sī . syā . kaṃ .) dī . ni .3.322] jāyati .
Pamuditassa pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhati .
Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti [ vediyati ( sī .)].
Sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati , aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti , aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti .
Yathā yathā , bhikkhave , bhikkhu yathāsutaṃP3.22 yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati .
Pamuditassa pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhati .
Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti .
Sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ , bhikkhave , dutiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati , aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti , aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti .
Yathā yathā , bhikkhaveT3.24 , bhikkhu yathāsutaṃV2.20 yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedinoM2.19 dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati .
Pamuditassa pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhati .
Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti .
Sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ , bhikkhave , tatiyaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino … pe … yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti , aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ deseti , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti ;
api ca kho yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati .
Yathā yathā , bhikkhave , bhikkhu yathāsutaṃ yathāpariyattaṃP3.23 dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati .
Pamuditassa pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhati .
Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti .
Sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ , bhikkhave , catutthaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati , aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena paresaṃ desetiT3.25 , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ vitthārena sajjhāyaṃ karoti , nāpi yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati ;
api ca khvassa aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya .
Yathā yathā , bhikkhave , bhikkhuno aññataraṃ samādhinimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya tathā tathā so tasmiṃ dhamme atthapaṭisaṃvedī ca hoti dhammapaṭisaṃvedī ca .
Tassa atthapaṭisaṃvedino dhammapaṭisaṃvedino pāmojjaṃ jāyati .
Pamuditassa pīti jāyati .
Pītimanassa kāyo passambhati .
Passaddhakāyo sukhaṃ vedeti .
Sukhino cittaṃ samādhiyati .
Idaṃ , bhikkhave , pañcamaṃ vimuttāyatanaṃ yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassaP3.24 viharatoV2.21 avimuttaṃ vā cittaṃM2.20 vimuccati , aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇāti .
‘‘ Imāni kho , bhikkhave , pañca vimuttāyatanāni yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṃ vā cittaṃ vimuccati , aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṃ gacchanti , ananuppattaṃ vā anuttaraṃ yogakkhemaṃ anupāpuṇātī ’’ ti .
Chaṭṭhaṃ .

7. Samādhisuttaṃ

27.‘‘ Samādhiṃ , bhikkhave , bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā .
Samādhiṃ , bhikkhave , bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjanti .
Katamāni pañca ?
‘ Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko ’ ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati ,‘ ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso ’ ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati ,‘ ayaṃ samādhi akāpurisasevito ’ ti [ mahāpurisasevitoti ( ka .)] paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati ,‘ ayaṃ samādhi santoT3.26 paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato , na saṅkhāraniggayhavāritagato ’ ti [ na ca sasaṅkhāraniggayhavāritappatitoti ( sī .), na ca sasaṅkhāraniggayhavāritapattoti ( syā .), na ca sasaṅkhāraniggayhavārivāvaṭoti ( ka .), na sasaṅkhāraniggayhavāriyādhigatoti (?) dī . ni .3.355; a . ni .3.102;9.27] paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati ,‘ sato kho panāhaṃ imaṃ samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī ’ ti [ so kho panāhaṃ imaṃ samādhiṃ satova samāpajjāmi , sato uṭṭhahāmīti ( sī . syā . kaṃ .)] paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati .
‘‘ Samādhiṃ , bhikkhave , bhāvetha appamāṇaṃ nipakā patissatā .
Samādhiṃ , bhikkhave , bhāvayataṃ appamāṇaṃ nipakānaṃ patissatānaṃ imāni pañca ñāṇāni paccattaññeva uppajjantī ’’ ti .
Sattamaṃ .

8. Pañcaṅgikasuttaṃ

28.‘‘ AriyassaP3.25 , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanaṃ desessāmi .
Taṃ suṇātha , sādhukaṃ manasi karotha ;
bhāsissāmī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ .
Bhagavā etadavoca –
‘‘ KatamāM2.21 ca , bhikkhave , ariyassa pañcaṅgikassa sammāsamādhissa bhāvanā ?
Idha , bhikkhaveV2.22 , bhikkhu vivicceva kāmehi … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , dakkho nhāpako [ nahāpako ( sī . pī .)] vā nhāpakantevāsī vā kaṃsathāle nhānīyacuṇṇāni [ nahānīyacuṇṇāni ( sī . pī .)] ākiritvā udakena paripphosakaṃ paripphosakaṃ sanneyya .
Sāyaṃ nhānīyapiṇḍi [ sāssa nahānīyapiṇḍī ( sī . syā . kaṃ .)] snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena , na ca paggharinī .
Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hoti .
Ariyassa , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ paṭhamā bhāvanā .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu vitakkavicārānaṃ vūpasamā … pe … dutiyaṃ jhānaṃ upasampajjaT3.27 viharati .
So imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , udakarahado gambhīro ubbhidodako [ ubbhitodako ( syā . kaṃ . ka .)].
Tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṃ , na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṃ , na uttarāya disāyaP3.26 udakassa āyamukhaṃ , na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṃ , devo ca kālena kālaṃ sammā dhāraṃ nānuppaveccheyya [ devo ca na kālena … anupaveccheyya ( dī . ni .1.227 ādayo ; ma . ni .2.251 ādayo ]. Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṃ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya ; nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṃ assa . Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu imameva kāyaṃ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ; nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṃ hoti . Ariyassa , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ dutiyā bhāvanā .
‘‘ PunaM2.22 caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu pītiyā ca virāgā … pe … tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , uppaliniyaṃ vā paduminiyaṃ vā puṇḍarīkiniyaṃV2.23 vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṃvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni .
Tāni yāvaT3.28 caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni ;
nāssa kiñci sabbāvataṃ uppalānaṃ vā padumānaṃ vā puṇḍarīkānaṃ vā sītena vārinā apphuṭaṃ assa .
Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu imameva kāyaṃ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṃ hoti .
Ariyassa , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ tatiyā bhāvanā .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu sukhassa ca pahānāP3.27 … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
So imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , puriso odātena vatthena sasīsaṃ pārupitvā nisinno assa ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṃ assa .
Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu imameva kāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti ;
nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṃ hoti .
Ariyassa , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ catutthā bhāvanā .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃ suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya .
Seyyathāpi , bhikkhave , aññova aññaṃ [ añño vā aññaṃ vā ( sī .), añño vā aññaṃ ( syā . kaṃ .), añño aññaṃ (?)] paccavekkheyya , ṭhito vā nisinnaṃ paccavekkheyya , nisinno vā nipannaṃ paccavekkheyya .
Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhuno paccavekkhaṇānimittaṃT3.29 suggahitaṃ hoti sumanasikataṃ sūpadhāritaṃ suppaṭividdhaṃ paññāya .
Ariyassa , bhikkhave , pañcaṅgikassa sammāsamādhissa ayaṃ pañcamā [ pañcamī ( sī .)] bhāvanā .
Evaṃ bhāvite khoM2.23 , bhikkhave , bhikkhu [ evaṃ bhāvite kho bhikkhave ( sī .)] ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , udakamaṇiko ādhāre ṭhapito pūro udakassa samatittiko kākapeyyoV2.24 .
Tamenaṃ balavā puriso yato yato āvajjeyya [ āvaṭṭeyya ( syā . kaṃ .)], āgaccheyya udakan ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’P3.28 .
‘‘ Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , same bhūmibhāge pokkharaṇī caturaṃsā ālibaddhā pūrā udakassa samatittikā kākapeyyā .
Tamenaṃ balavā puriso yato yato āliṃ muñceyya , āgaccheyya udakan ’’ ti ?
‘‘ Evaṃ , bhante ’’.
‘‘ Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa … pe … sati sati āyatane .
‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , subhūmiyaṃ catumahāpathe [ cātummahāpathe ( sī . pī .), catummahāpathe ( syā . kaṃ .)] ājaññaratho yutto assa ṭhito odhastapatodoT3.30 .
Tamenaṃ dakkho yoggācariyo assadammasārathi abhiruhitvā vāmena hatthena rasmiyo gahetvā dakkhiṇena hatthena patodaṃ gahetvā yenicchakaṃ yadicchakaṃ sāreyyapi paccāsāreyyapi .
Evamevaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu evaṃ bhāvite ariye pañcaṅgike sammāsamādhimhi evaṃ bahulīkate yassa yassa abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhaveyyaṃP3.29 – ekopi hutvā bahudhā assaṃ … pe … yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ SoM2.24 sace ākaṅkhati –
‘ dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇeyyaṃ – dibbe ca mānuse ca ye dūre santike cā ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace akaṅkhati –
‘ parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajāneyyaṃ – sarāgaṃV2.25 vā cittaṃ sarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ , vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittanti pajāneyyaṃ , sadosaṃ vā cittaṃ … vītadosaṃ vā cittaṃ … samohaṃ vā cittaṃ … vītamohaṃ vā cittaṃ … saṃkhittaṃ vā cittaṃ … vikkhittaṃ vā cittaṃ … mahaggataṃ vā cittaṃ … amahaggataṃ vā cittaṃ … sauttaraṃ vā cittaṃ … anuttaraṃ vā cittaṃ … samāhitaṃ vā cittaṃ … asamāhitaṃ vā cittaṃ … vimuttaṃ vā cittaṃ … avimuttaṃ vā cittaṃ avimuttaṃ cittanti pajāneyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyaṃ , seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ , dvepi jātiyo … pe … iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussareyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena … pe … yathākammūpage satte pajāneyyan ’ ti , tatra tatrevaT3.31 sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane .
‘‘ So sace ākaṅkhati –
‘ āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyan ’ ti , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati sati āyatane ’’ ti .
Aṭṭhamaṃ .

9. Caṅkamasuttaṃ

29.‘‘ Pañcime , bhikkhave , caṅkame ānisaṃsā .
Katame pañca ?
AddhānakkhamoP3.30 hoti , padhānakkhamo hoti , appābādho hoti , asitaṃ pītaṃ khāyitaṃ sāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati , caṅkamādhigato samādhi ciraṭṭhitiko hoti .
Ime kho , bhikkhave , pañca caṅkame ānisaṃsā ’’ ti .
Navamaṃ .

10. Nāgitasuttaṃ

30. EvaṃM2.25 me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ yena icchānaṅgalaṃ nāma kosalānaṃ brāhmaṇagāmo tadavasari .
Tatra sudaṃ bhagavāV2.26 icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe .
Assosuṃ kho icchānaṅgalakā [ icchānaṅgalikā ( sī .) a . ni .6.42; a . ni .8.86] brāhmaṇagahapatikā –
‘‘ samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito icchānaṅgalaṃ anuppatto ;
icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe .
Taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ evaṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato – itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi , satthā devamanussānaṃ buddho bhagavāti .
So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti .
So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ , kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃT3.32 brahmacariyaṃ pakāseti .
Sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī ’’ ti .
Atha kho icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā tassā rattiyā accayena pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tenupasaṅkamiṃsu ;
upasaṅkamitvā bahidvārakoṭṭhake aṭṭhaṃsu uccāsaddamahāsaddā .
TenaP3.31 kho pana samayena āyasmā nāgito bhagavato upaṭṭhāko hoti .
Atha kho bhagavā āyasmantaṃ nāgitaṃ āmantesi –
‘‘ ke pana kho , nāgita , uccāsaddamahāsaddā , kevaṭṭā maññe macchavilope ’’ ti ?
‘‘ Ete , bhante , icchānaṅgalakā brāhmaṇagahapatikā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya bahidvārakoṭṭhake ṭhitā bhagavantaññeva uddissa bhikkhusaṅghañcā ’’ ti .
‘‘ Māhaṃ , nāgita , yasena samāgamaṃ , mā ca mayā yaso .
Yo kho , nāgita , nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī , yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhīM2.26 akasiralābhī .
So taṃ [ sohaṃ ( ka .), so ( syā . kaṃ .)] mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyyā ’’ ti .
‘‘ Adhivāsetu dāni , bhante , bhagavā , adhivāsetu sugato ;
adhivāsanakālo dāni , bhante , bhagavato .
Yena yeneva dāni bhagavā gamissati taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā ceva jānapadā ca .
Seyyathāpi , bhante , thullaphusitake deve vassante yathāninnaṃ udakāni pavattanti ;
evamevaṃ kho , bhante , yena yeneva dāni bhagavā gamissati , taṃninnāva gamissanti brāhmaṇagahapatikā negamā cevaT3.33 jānapadā ca .
Taṃ kissa hetu ?
Tathā hi , bhante , bhagavato sīlapaññāṇan ’’ ti .
‘‘ MāhaṃV2.27 , nāgita , yasena samāgamaṃ , mā ca mayā yaso .
Yo kho , nāgita , nayimassa nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī assa akicchalābhī akasiralābhī , yassāhaṃ nekkhammasukhassa pavivekasukhassa upasamasukhassa sambodhasukhassa nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī .
So taṃ mīḷhasukhaṃ middhasukhaṃ lābhasakkārasilokasukhaṃ sādiyeyya .
AsitapītakhāyitasāyitassaP3.32 kho , nāgita , uccārapassāvo – eso tassa nissando .
Piyānaṃ kho , nāgita , vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā – eso tassa nissando .
Asubhanimittānuyogaṃ anuyuttassa kho , nāgita , subhanimitte pāṭikulyatā [ paṭikkūlatā ( sī .), paṭikkūlyatā ( syā . kaṃ .)] saṇṭhāti – eso tassa nissando .
Chasu kho , nāgita , phassāyatanesu aniccānupassino viharato phasse pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando .
Pañcasu kho , nāgita , upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato upādāne pāṭikulyatā saṇṭhāti – eso tassa nissando ’’ ti .
Dasamaṃ .
Pañcaṅgikavaggo tatiyo .
Tassuddānaṃ –
Dve agāravupakkilesā , dussīlānuggahitena ca ;
Vimuttisamādhipañcaṅgikā , caṅkamaṃ nāgitena cāti .