134. Rūpādīnaṃ ārammaṇānaṃ bhedena cittacetasikānaṃ saṅgaho ārammaṇasaṅgaho .[102] Ṭīkāsu panaAyañhi cittacetasikānaṃ eva saṅgaho .Na ārammaṇānanti .Rūpādīnaṃ vacanattho upari āgamissati .Dubbalapurisena daṇḍādiviya cittacetasikehi ālambīyati amuñcamānehi gaṇhīyatīti ālambaṇaṃ .Ārammaṇasadde pana sati cittacetasikāni āgantvā ettha ramantīti ārammaṇaṃ .
[103] Yaṃpana vibhāvaniyaṃ‘‘ Dubbalapurisena daṇḍādiviya cittacetasikehi ālambīyati .Tānivā āgantvā ettha ramantīti ālambaṇan ’’ ti vuttaṃ .Taṃ na sundaraṃ .
Visuṃ siddhāni hi etāni padānīti .Rūpamevāti vaṇṇāyatanameva .
Pañcārammaṇavimuttaṃ yaṃkiñci dhammajātaṃ vijjamānaṃpiavijjamānaṃpi bhūtaṃpi abhūtaṃpi dhammārammaṇameva .Taṃ pana sabhāga koṭṭhāsato saṅgayhamānaṃ chabbidhaṃ hotīti vuttaṃ dhammārammaṇaṃ pana .La .Chadhā saṅgayhatīti .
Tatthāti tesu rūpādīsu chasu .Cakkhudvāre ghaṭṭayamāna rūpānusāreneva uppannāni cakkhudvārikacittāni aññāni ārammaṇāni ālambituṃ nalabhanti .Rūpānipi ghaṭṭanarahitāni atītānāgatāni ālambituṃ nalabhantīti vuttaṃ cakkhudvārikacittānaṃ sabbesaṃpi rūpameva ārammaṇaṃ .Tañha paccuppannan ti .
Sotadvārikā dīsupi esevanayo .Tattha taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca uppannaṃ paccuppannaṃ .Vattamānanti attho .
Chabbidhaṃpīti rūpādivasena chabbidhaṃpi .Atikkantabhāvaṃ itaṃ gataṃ
M0.135 pavattanti atītaṃ .Āgacchati āgacchitthāti āgataṃ .Paccuppannaṃ , atītañca .Na āgatanti anāgataṃ .Uppādajātikā saṅkhatadhammāeva tīsu kālesu anupatanti .Tasmā uppādarahitā asaṅkhatabhūtā nibbānapaññattiyo kālavimuttaṃnāmāti veditabbā .
[104] Vibhāvaniyaṃ pana‘‘ Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ paññattica kālavimuttaṃnāmā ’’ ti vuttaṃ .Taṃ vicāretabbaṃ .Sabbepi hi saṅkhatadhammā anāgatabhāva pubbakāeva honti .Tasmā te yadā paccayasāmaggiṃ labhitvā uppajjissantīti vattabbapakkhe tiṭṭhanti , tadā anāgatānāma .Yadā paccayasāmaggiṃ labhitvā uppannā , yadā paccuppannānāma .Yadā niruddhā , tadā atītānāma .Evaṃ uppādajātikānaññeva uppādamūlikā tekālikatā siddhā .Uppādarahitānaṃ pana anāgatāvatthāpi natthi .Kuto paccuppannātītā vatthāti .Tasmā nibbānapaññattīnaṃ kālattaya vimuttatā hotīti .Vināsābhāvatoti idaṃ pana atītakālavimuttiyāeva kāraṇanti na tena tāsaṃ itarakālavimuttiṃ sādhetīti daṭṭhabbaṃ .Yathārahavibhāgo pana idheva tesūtiādinā pacchā āgamissati .Dvāravimuttānañca chabbidhaṃpi ārammaṇaṃ hotīti sambandho .Yathā pana āvajjanādīnaṃ chadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ bhavantarepi imasmiṃ bhavepi purimabhāge kenaci dvārena gahitaṃpi agahitaṃpi hoti .Na tathā imesanti dassetuṃ bhavantare chadvāragahitan ti vuttaṃ .Bhavavisesañhi patthetvā kammaṃ katvā tattha nibbattānaṃ ārammaṇaṃ bhavantarepi kenaci dvārena gahitaṃpi hoti yevāti .
[105] Vibhāvaniyaṃ pana‘‘ Taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci agahitameva gocarabhāvaṃ gacchatīti dassetuṃ chadvāra gahitanti vuttan ’’ ti vuttaṃ .Taṃ na yujjati .
Pañcadvārā vajjanassapi hi ārammaṇaṃ pubbe kenaci dvārantarena gahitaṃpi agahitaṃpi hotiyeva .Tathā hi idaṃ nāma labhissāmi
M0.136 bhuñjissāmi passissāmīti pubbe gahitaṃ pacchā āvajjanassa ārammaṇaṃ na na hotīti .Naca ekāvajjanavīthiyaṃ pubbe kenaci cittena agahitabhāvo idha pamāṇanti .Yathā ca pañcadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ ekantapaccuppannameva hoti .Yathā ca manodvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ tekālikaṃvā kālavimuttasā maññaṃvā hoti .Na tathā imesanti dassetuṃ paccuppannamatītaṃ paññattibhūtaṃvāti vuttaṃ .Yathā ca chadvārikacittānaṃ ārammaṇaṃ āgamasiddhavohārayuttaṃpi tabbohāravinimuttaṃpi hoti .Na tathā imesanti dassetuṃ kamma kamma nimitta gatinimitta sammatan ti vuttaṃ .
[106] Vibhāvaniyaṃ pana‘‘ Nāpi nesaṃ ārammaṇaṃ maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhavohāravinimuttanti dassetuṃ kamma .La .Sammatanti āhā ’’ ti vuttaṃ .Taṃpi na sundaraṃ .
Maraṇā sannato purimabhāgepi hi sattā attanā katakammaṃvā cetiyādīni kamma , pakaraṇānivā ārammaṇaṃ karontiyeva .Tadāpi hi kammaṃ kammameva , kammupakaraṇānica kammanimittāniyeva .Kamma siddhiyānimittaṃ kāraṇaṃ kammanimittanti katvā .Kammassa nimittaṃ ārammaṇaṃ kammanimittantipi vadanti .Ajātasatturājā viyaca supinadassanādivasena gatinimittānipi ārammaṇaṃ karontiyeva .Rājā hi dvīsu bhavesu pitaraṃ māreti .Māritakālatoca paṭṭhāya tassa niddāyantassa gatinimittāni upaṭṭhahantīti .Tattha yathāsambhavan ti taṃ taṃ paṭisandhādīnaṃ chadvāragahitādivasena sambhavantassa ārammaṇassa anurūpato .Yathāsambhavavibhāgo pana upari maraṇuppattiyaṃ āgamissati .Yebhuyyenāti bāhullena .Bhavantareti atītānantarabhave tatthaca maraṇāsannakāle .Chadvāra gahitan ti chahi dvārehi maraṇāsannajavanehi gahitaṃ .Ettha ca yebhuyyenāti etena bhavantare chadvāragahitanti imassa vidhānassa anekaṃsabhāvaṃ viseseti .Kasmā .Agahitassapi sambhavato .Yañhi asaññibhavato cutānaṃ kamma kammanimitta gatinimitta sammataṃM0.137 arūpabhavato cutānañca gatinimittasammataṃ kāmapaṭisandhi bhavaṅgacutīnaṃ ārammaṇaṃ .Taṃ bhavantare kenaci dvārena agahita meva hotīti .Etthaca yasmā paṭṭhāne arūpabhave duvidhopi purejātapaccayo paṭisiddho .Aṭṭhakathāsuca tato cutānaṃ kāmapaṭisandhiyā paccuppannagatinimittārammaṇatāpi vuttā .Gatinimittañca nāma rūpārammaṇameva dīpenti .Tasmā tesaṃ kāmapaṭisandhiyāpi gatinimittasammataṃ bhavantare kenaci dvārena agahitameva hotīti veditabbaṃ .Apica , maraṇāsannakāle kammabalena kammādīnaṃ upaṭṭhānaṃnāma yebhuyyena saṃmuḷhamaraṇena marantānameva hoti .Itaresaṃ pana paresaṃ payogabalenapi attanā pakatiyā suṭṭhu āsevitānaṃ anussaraṇabalenapi dhammikaupāsakādīnaṃ viya devalokato āgantvā gaṇhantānaṃ devānaṃ ānubhāvenapi hotiyeva .Nirayapālāpi nirayato āgantvā gaṇhantiyeva .Revativimānañcettha vattabbaṃ .Tañhi dve nirayapālā gahetvā pathamaṃ tāvatiṃsābhavanaṃ netvā pacchā nirayaṃ nayiṃsu .Te hi yakkha jātikattā vessavaṇaparisāviya tāvatiṃsā bhavanaṃpi gantuṃ sakkontiyeva .Yamassa dūtā dve yakkhāti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ .Vessavaṇadūtā idha yamassa dūtāti vuttātipi vadanti .Tasmā ye kasiṇāsubhādīni samathanimittāni suṭṭhu āsevitvā upacārajjhāne ṭhatvā tāneva nimittāni gahetvā maranti .Tesaṃpi kāmapaṭisandhiyā ārammaṇaṃ bhavantare kenaci dvārena agahitameva siyā .Upacārajjhānabaleneva brahmalokato idhauppajjantānaṃpi esevanayoti .
Yaṃpana vibhāvaniyaṃ‘‘ Kevalaṃ kammabaleneva tesaṃ asaññibhavato cutānaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikaṃ ārammaṇaṃ upaṭṭhātī ’’ ti vuttaṃ .Tattha kammanimittādikanti ettha ādisaddena kammaṃpi gahetabba meva .Na hi tassa agahaṇe kāraṇaṃ atthīti .Tāni pana sabbānipi kevalaṃ paṭisandhijanakassa kammassa ānubhāveneva paṭisandhiyaṃ upaṭṭhahantītiM0.138 veditabbaṃ .Anāgataṃ pana nimittaṃ upaṭṭhahamānaṃ gatinimittameva siyā .Naca tassa visuṃ upaṭṭhātabbakiccaṃ atthi .Paccuppanna gatinimitte siddhe siddhameva hotīti vuttaṃ paccuppannamatītaṃ paññatti bhūtaṃvāti .
[107] Vibhāvaniyaṃ pana‘‘ Anāgataṃnāma atītaṃ viya anubhūtañca na hoti .Naca paccuppannagatinimittaṃ viya āpātamāgatan ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .Taṃ akāraṇaṃ .Pasaṅgassa anivattitattā .Gatinimittañhi nāma paccuppannaṃpi anubhūtaṃ na hoti .Taṃpi kammabaleneva āpātamāgataṃ .Evaṃsante anāgataṃpi kammabalena āpātamāgatameva siyāti ayaṃ pasaṅgo pākatikoeva hotīti .Tesūti yathāvuttesu ārammaṇikacittesu .Rūpādīsu pañcasu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti samāso .Rūpādīni pañca ārammaṇāni etassāti viggaho .
Sesānīti pañcaviññāṇasampaṭicchana dvayato sesāni santīraṇa mahāvipākāni .Sabbathāpi kāmāvacarā lambaṇānevāti paṭisandhādīhi nānākiccehi rūpādīsu nānārammaṇesu pavattena sabba pakārenapi kāmāvacarālambaṇikāniyeva .Tāni hi sabbaññubuddhānaṃ uppannānipi vikappasattirahitattā avijjamāne paññattidhammeca sukhume mahaggatadhammeca gambhīre lokuttaradhammeca ālambituṃ na sakkontīti .Tattha santīraṇattayaṃ tāva santīraṇakiccavasena rūpādipañcālambaṇe pavattati .Tadārammaṇādivasena pana sabbānipi ekādasavipākāni chasu parittārammaṇesu pavattantīti .
[108] Vibhāvaniyaṃ pana‘‘ Vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcālambaṇe ’’ ti vuttaṃ .Tattha santīraṇādivasenāti navattabbaṃ .Santīraṇavasena icceva vattabbanti .
Yo panettha cittānaṃ ārammaṇesu pavattivibhāgo vattabbo .So aṭṭhakathākaṇḍe gahetabbo .Lokuttaradhammā atigambhīrattā
M0.139 ñāṇasseva visayabhūtāti vuttaṃ .Akusala .La .Lokuttara vajjita sabbā rammaṇānīti .Tattha tāni laddhasamāpattīnaṃ uppannakāleeva mahaggatārammaṇāni .Tesuca dve dosamūlacittāni parihīnajjhānāni ārabbha uppannakāleti daṭṭhabbaṃ .Ñāṇaṃpi anadhigatāni lokuttarāni ālambituṃ na sakkotīti vuttaṃ ñāṇasampayutta .La .Vajjitasabbā rammaṇānīti .Tattha ñāṇasampayuttakāmakusalāni puthujjanānaṃ ajjhānalābhīnaṃ uppannakāle paññattiyā saha kāmāvacarārammaṇāni .Tāneva sotāpattimaggato pure gotrabhukkhaṇe puthujjanānaṃ nibbānārammaṇāni .Jhānalābhīnaṃ tāneva abhiññākusalañca mahaggatārammaṇānipi .Heṭṭhimaphalaṭṭhānaṃ attanā adhigata maggaphalanibbānā rammaṇānipīti veditabbāni .Yathā cettha ariyā attanā adhigata maggaphalāniyeva ālambituṃ sakkonti .Tathā jhānalābhinopi attanā adhigatajjhānānieva ālambituṃ sakkontīti veditabbaṃ .Ettha siyā-ye ca jhānāni patthenti .Jhānaparikammaṃpi karonti .Yeca jhānasuttāni saṃvaṇṇenti .Te alābhino mahaggatajjhānāni ālambituṃ sakkonti , nasakkontīti .Na sakkonti .Te hi jhānānināma evaṃ mahānubhāvāni evaṃ mahānisaṃsānīti sutvāvā sutapariyattibalena siddhe ākāra sallakkhaṇaññāṇe ṭhatvā vā anumānavaseneva tāni patthenti .Parikammaṃpi karonti .Suttānipi saṃvaṇṇentīti .Itarathā puthujjanāpi lokuttaradhamme patthenti , maggaparikammaṃpi karonti .Maggaphala nibbānavacanānivikathenti saṃvaṇṇentīti tesaṃpi te ārammaṇabhūtā eva siyunti .Tesaṃ pana cittāni jhānādīnaṃ paññattiguṇe eva anubhontīti veditabbāni .Paṇītadhammānañhi paññattiyopi paṇitarūpāeva hontīti .Mahiddhiko hi paracittavidū .Māro deva puttopi rūpajjhānacittaṃ vaṭṭanissitameva passati .Vivaṭṭanissitaṃ na passati .Arūpajjhānacittaṃ pana vaṭṭanissitaṃpi napassatīti aṅguttare navanipāte aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .Ye pana aggamaggaphalāni paṭivijjhanti .Tesaṃ uppannāniññaṇasampayuttakāmakriyajavanāni kriyābhiññājavanañca puggalānurūpaṃ paññattiyā saha catubbhūmakadhammesu kiñci ārammaṇaṃ
M0.140 kātuṃ nasakkontīti natthi .Tathā tesaṃ purecāri kamanodvārāvajjanañcāti vuttaṃ ṭhāṇasampayutta .La .Sabbathāpisabbā rammaṇānīti .Tattha sabbathāpīti sabbakāmāvacara sabbamahaggata sabbalokuttara sabbapaññatti sabbapaccuppannādi pakārenapītiattho .Idañca sabbaññubuddhānaṃ uppannāni sandhāya vuttaṃ .Itarāni pana pacceka buddhānaṃ uppannānipi padesasabbārammaṇānieva honti .Tāni hi ekaṃ pathavidhātuṃpi sabbehi anavasesapakārehi jānituṃ nasakkontīti .Āruppesu dutīyacatutthāni pathamatatīyāruppa viññāṇā rammaṇattā mahaggatā rammaṇāni .
Sesānīti abhiññā dvaya dutīyacatutthāruppehi avasesāni sabbānipi ekavīsatividhāni mahaggatacittāni kasiṇādi paññattārammaṇānīti attho .
Pañcavīsāti pañcadvārāvajjana tevīsati kāmavipāka hasanacittāni sandhāya vuttaṃ .Parittamhīti kāmāvacarā lambaṇe evāti attho .Tañhi appānubhāvato paṭibandhakadhammehi parisamantato dīyati avakhaṇḍīyati nittejabhāvaṃ pāpīyatīti parittanti vuccati .