1. Mātikāvaṇṇanā
1. Nayamātikāvaṇṇanā
1. Ko
M0.3V0.3 panetassa pakaraṇassa paricchedoti ?Na so idha vattabbo , aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . nidānakathā ) pakaraṇaparicchedo vutto evāti dassento āha ‘‘ cuddasavidhena vibhattanti vuttan ’’ ti .
Khandhādīnaṃ desanā nīyati pavattīyati etehi , khandhādayo eva vā nīyanti ñāyanti etehi pakārehīti nayā , nayānaṃ mātikā uddeso , nayā eva vā mātikāti nayamātikā .
Etesaṃ padānaṃ mūlabhūtattāti ‘‘ mūlamātikā ’’ ti vattabbānaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ cuddasannaṃ padānaṃ khandhādidhammavibhajanassa imassa pakaraṇassa mūlabhūtattā nissayabhūtattāti attho .
2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā
2.‘‘ Pañcakkhandhā ’’ tiādīhi rūpakkhandhādipadāni dassitāni , paṭiccasamuppādavacanena ca yesu dvādasasu aṅgesu paccekaṃ paṭiccasamuppādasaddo vattati , tadatthāni dvādasa padāni dassitānīti tesaṃ tathādassitānaṃ sarūpeneva dassitānaṃ phassādīnañca padānaṃ vasena āha ‘‘ pañcavīsādhikena padasatenā ’’ ti .
Tattha kammupapattikāmabhavādīnaṃ idha vibhattānaṃ bhāvanabhavanabhāvena bhave viya sokādīnaṃ jarāmaraṇassa viya aniṭṭhattā tannidānadukkhabhāvena ca jarāmaraṇe antogadhatāya paṭiccasamuppādassa dvādasapadatā daṭṭhabbā .
Ettha ca pāḷiyaṃ bhinditvā avissajjitānampi satipaṭṭhānādīnaṃ bhinditvā gahaṇaṃ karonto tesaṃ bhinditvāpi vissajjitabbataṃ dassetīti veditabbaṃ .
Nayamātikādikā
V0.4 lakkhaṇamātikantā mātikā pakaraṇantarāsādhāraṇatāya dhātukathāya mātikā nāma , tassā abbhantare vutto vibhajitabbānaṃ uddeso abbhantaramātikā nāmāti imamatthaṃ pakāsento ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha .Tattha evaṃ avatvāti yathā ‘‘ sabbāpi … pe … mātikā ’’ ti ayaṃ dhātukathāmātikato bahiddhā vuttā , evaṃ avatvāti attho .
Dhātukathāya abbhantareyevāti ca dhātukathāmātikāya abbhantareyevāti attho daṭṭhabbo .
Tadāveṇikamātikāabbhantare hi ṭhapitā tassāyeva abbhantare ṭhapitāti vuttā
M0.4 .Atha vā evaṃ avatvāti yathā ‘‘ sabbāpi … pe … mātikā ’’ ti etena vacanena dhātukathāto bahibhūtā kusalādiaraṇantā mātikā pakaraṇantaragatā vuttā , evaṃ avatvāti attho .
Dhātukathāya abbhantareyevāti ca imassa pakaraṇassa abbhantare eva sarūpato dassetvā ṭhapitattāti attho .
Sabbassa abhidhammassa mātikāya asaṅgahitattā vikiṇṇabhāvena pakiṇṇakatā veditabbā .
3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā
3. Nayānaṃ pavattidvārabhūtā saṅgahāsaṅgahaviyogīsahayogīdhammā nayamukhānīti tesaṃ uddeso nayamukhamātikā .
Cuddasapi hi saṅgahāsaṅgahasampayogavippayogānaṃ vomissakatāvasena pavattāti yehi te cattāropi honti , te dhammā cuddasannampi nayānaṃ mukhāni hontīti .
Tattha saṅgahitenaasaṅgahitapadādīsu saccādīhipi yathāsambhavaṃ saṅgahāsaṅgaho yadipi vutto , so pana saṅgāhakabhūtehi tehi vutto , na saṅgahabhūtehi , sopi ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā ’’ tiādinā pucchitabbavissajjitabbadhammuddhāre tatthāpi khandhādīheva saṅgahehi niyametvā vutto , tasmā ‘‘ tīhi saṅgaho , tīhi asaṅgaho ’’ ti vuttaṃ .
Pucchitabbavissajjitabbadhammuddhārepi pana pucchāvissajjanesu ca rūpakkhandhādīnaṃ araṇantānaṃ yathāsambhavaṃ sampayogavippayogā catūheva khandhehi hontīti ‘‘ catūhi sampayogo , catūhi vippayogo ’’ ti vuttaṃ .
Nanu ca vippayogo rūpanibbānehipi hoti , kasmā ‘‘ catūhi vippayogo ’’ ti vuttanti ?
Rūpanibbānehi bhavantassapi catūheva bhāvato .
Na hi rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ hoti , nibbānaṃ vā rūpena , catūheva pana khandhehi hotīti catunnaṃ khandhānaṃ rūpanibbānehi vippayogopi vippayujjamānehi catūhi khandhehi niyamito tehi vinā vippayogābhāvato .
So cāyaṃ
V0.5 vippayogo anārammaṇassa , anārammaṇaanārammaṇamissakehi missakassa ca na hoti , anārammaṇassa pana missakassa ca sārammaṇena , sārammaṇassa sārammaṇena anārammaṇena missakena ca hotīti veditabbo .4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā
4. Saṅgahoyeva
M0.5 saṅgahanayo .Sabhāgo .
Visabhāgoti etassa ‘‘ tīhi saṅgaho , tīhi asaṅgaho ’’ ti etena ,‘‘ catūhi sampayogo , catūhi vippayogo ’’ ti etenapi visuṃ yojanā kātabbā .
Tena saṅgaho asaṅgaho ca sabhāgo visabhāgo ca bhāvo , tathā sampayogo vippayogo cāti ayamattho viññāyati .
Yassa vā saṅgaho ca asaṅgaho ca , so dhammo sabhāgo visabhāgo ca , tathā yassa sampayogo vippayogo ca , sopi sabhāgo visabhāgo cāti .
Tattha yena rūpakkhandho … pe … manoviññāṇadhātūti dhammā gaṇanaṃ gacchanti , so ruppanādiko samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā , ekuppādādiko sampayoge veditabbo .
5. Bāhiramātikāvaṇṇanā
5. Evaṃ dhātukathāya mātikato bahi ṭhapitattāti ‘‘ sabbāpi … pe … mātikā ’’ ti etena ṭhapanākārena bahi piṭṭhito ṭhapitattāti attho .
Etena vā ṭhapanākārena kusalādīnaṃ araṇantānaṃ idha aṭṭhapetvā dhātukathāya mātikato bahi pakaraṇantaramātikāya imassa pakaraṇassa mātikābhāvena ṭhapitattā tathā pakāsitattāti attho .
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saṅgaho ekavidhova , so kasmā ‘‘ catubbidho ’’ ti vuttoti ?
Saṅgahoti atthaṃ avatvā aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā .
Saṅgaho asaṅgahotiādīsu saddesu saṅgahasaddo tāva attano atthavasena catubbidhoti ayañhetthattho .
Atthopi vā aniddhāritaviseso sāmaññena gahetabbataṃ patto ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ tiādīsu ‘‘ saṅgaho ’’ ti vuttoti na koci doso .
Niddhārite hi visese tassa ekavidhatā siyā , na tato pubbeti .
Jātisaddassa sāpekkhasaddattā ‘‘ jātiyā saṅgaho ’’ ti vutte ‘‘ attano jātiyā ’’ ti viññāyati sambandhārahassa aññassa avuttattāti jātisaṅgahoti rūpakaṇḍe vutto sajātisaṅgaho vutto hoti .
Ettha
M0.6V0.6 nayamātikāya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho , sampayogo vippayogo ’’ ti ime dve pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesā , avasesā niddhāretvā .‘‘ Saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti hi ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitaṃ asaṅgahitan ’’ ti vattabbe ekassa asaṅgahitasaddassa lopo daṭṭhabbo .
Tena saṅgahitavisesavisiṭṭho yo asaṅgahito dhammaviseso , tannissito asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo uddiṭṭho hoti ,‘‘ saṅgahitenā ’’ ti ca visesane karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Esa nayo tatiyādīsu dasamāvasānesu nayuddesesu chaṭṭhavajjesu .
Tesupi hi vuttanayena dvīhi dvīhi padehi pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā tattha tattha antimapadasadisena tatiyapadena pucchanavissajjananayā uddiṭṭhāti .
Tattha catutthapañcamesu kattuatthe karaṇaniddeso , sattamādīsu ca catūsu sahayoge daṭṭhabbo , na dutiyatatiyesu viya samānādhikaraṇe visesane .
Tattha hi sabhāvantarena sabhāvantarassa visesanaṃ kataṃ , etesu dhammantarena dhammantarassāti .
Ekādasamādīsu pana catūsu ādipadeneva dhammavisesaniddhāraṇaṃ katvā itarehi pucchanavissajjananayā uddiṭṭhā .
Visesane eva cettha karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Pucchāvissajjanānañhi nissayabhūtā dhammā saṅgahitatādivisesena karaṇabhūtena sampayuttavippayuttādibhāvaṃ attano visesentīti .
Vikappatoti vividhakappanato , vibhāgatoti attho .
Sanniṭṭhānavasenāti adhimokkhasampayogavasena .
Sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā , tesaṃ sādhāraṇavasenāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Adhimokkho hi sanniṭṭhānavasena vuttānaṃ cittuppādānaṃ sādhāraṇavasena vutto , itare sabbesanti .
Tattha sādhāraṇā pasaṭā pākaṭā cāti ādito pariggahetabbā , tasmā tesaṃ saṅgahādipariggahatthaṃ uddeso kato , asādhāraṇāpi pana pariggahetabbāvāti tesu mahāvisayena aññesampi saṅgahādipariggahaṃ dassetuṃ adhimokkho uddiṭṭho .
‘‘ Sanniṭṭhānavasena vuttā ’’ ti ca dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge ca vacanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
Sanniṭṭhānavasena ye vuttā , tesaṃ sabbesaṃ sādhāraṇatoti pana atthe sati
M0.7 sādhāraṇāsādhāraṇesu vattabbesu yo asādhāraṇesu mahāvisayo adhimokkho , tassa vasena vuttasabbacittuppādasādhāraṇato phassādayo sabbasādhāraṇāti adhimokkho ca asādhāraṇesu mahāvisayoti katvā vutto aññassa tādisassa abhāvāti ayamadhippāyo daṭṭhabbo .Jīvitindriyaṃ
V0.7 panettha rūpamissakattā na vuttanti veditabbaṃ , cittekaggatā pana asamādhisabhāvā sāmaññasaddeneva sāmaññavisesasaddehi ca samādhisabhāvā visesasaddavacanīyaṃ aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca natthīti anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanato tasseva dhammassa bhedadīpakehi vattabbā , na sukhādisabhāvā vedanā viya vuttalakkhaṇaviparītehi sāmaññavisesasaddeheva , tasmā ‘‘ cittekaggatā ’’ ti ayaṃ sāmaññasaddo samādhisabhāve visesasaddanirapekkho pavattamāno sayameva visesasaddamāpajjitvā asamādhisabhāvameva pakāseyya , itaro ca samādhisabhāvamevāti dvidhā bhinnā cittekaggatā asādhāraṇā ceva appavisayā cāti idha uddesaṃ na arahati .Abhinnāpi vā phassādīnaṃ viya pākaṭattābhāvato aññadhammanissayena vattabbato ca sā jīvitañca na arahatīti na uddiṭṭhāti .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .