( Sattamo bhāgo )
22. Mahānipāto
[543]6. Bhūridattajātakavaṇṇanā
Nagarakaṇḍaṃ
Yaṃ
V7.1P6.157M7.1 kiñci ratanaṃ atthīti idaṃ satthā sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharanto uposathike upāsake ārabbha kathesi .Te kira uposathadivase pātova uposathaṃ adhiṭṭhāya dānaṃ datvā pacchābhattaṃ gandhamālādihatthā jetavanaṃ gantvā dhammassavanavelāya ekamantaṃ nisīdiṃsu .
Satthā dhammasabhaṃ āgantvā alaṅkatabuddhāsane nisīditvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā bhikkhuādīsu
P6.158 pana yeV7.2 ārabbha dhammakathā samuṭṭhāti , tehi saddhiṃ tathāgatā sallapanti , tasmā ajja upāsake ārabbha pubbacariyappaṭisaṃyuttā dhammakathā samuṭṭhahissatīti ñatvā upāsakehi saddhiṃ sallapanto ‘‘ uposathikattha , upāsakā ’’ ti upāsake pucchitvā ‘‘ āma , bhante ’’ ti vutte ‘‘ sādhu , upāsakā , kalyāṇaṃ vo kataṃ , apica anacchariyaṃ kho panetaṃ , yaṃ tumhe mādisaṃ buddhaṃ ovādadāyakaṃ ācariyaṃ labhantā uposathaṃ kareyyātha .Porāṇapaṇḍitā pana anācariyakāpi mahantaṃ yasaṃ pahāya uposathaṃ kariṃsuyevā ’’ ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari .
Atīte
M7.2 bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma rājā rajjaṃ kārento puttassa uparajjaṃ datvā tassa mahantaṃ yasaṃ disvā ‘‘ rajjampi me gaṇheyyā ’’ ti uppannāsaṅko ‘‘ tāta , tvaṃ ito nikkhamitvā yattha te ruccati , tattha vasitvā mama accayena kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhāhī ’’ ti āha .So ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchitvā pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā anupubbena yamunaṃ gantvā yamunāya ca samuddassa ca pabbatassa ca antare paṇṇasālaṃ māpetvā vanamūlaphalāhāro paṭivasati .
Tadā samuddassa heṭṭhime nāgabhavane ekā matapatikā nāgamāṇavikā aññāsaṃ sapatikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya nāgabhavanā nikkhamitvā samuddatīre vicarantī rājaputtassa padavalañjaṃ disvā padānusārena gantvā taṃ paṇṇasālaṃ addasa .
Tadā rājaputto phalāphalatthāya gato hoti .
Sā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇañceva sesaparikkhāre ca disvā cintesi ‘‘ idaṃ ekassa pabbajitassa vasanaṭṭhānaṃ , vīmaṃsissāmi naṃ ‘ saddhāya pabbajito nu kho no ’ ti , sace hi saddhāya pabbajito bhavissati nekkhammādhimutto , na me alaṅkatasayanaṃ sādiyissati .
Sace kāmābhirato bhavissati , na saddhāpabbajito , mama sayanasmiṃyeva nipajjissati .
Atha naṃ gahetvā attano sāmikaṃ katvā idheva vasissāmī ’’ ti .
Sā nāgabhavanaṃ gantvā dibbapupphāni ceva dibbagandhe ca āharitvā dibbapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālāyaṃ pupphūpahāraṃ katvā gandhacuṇṇaṃ vikiritvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā nāgabhavanameva gatā .
Rājaputto sāyanhasamayaṃ āgantvā paṇṇasālaṃ paviṭṭho taṃ pavattiṃ disvā ‘‘ kena nu kho imaṃ sayanaṃ sajjitan ’’ ti
P6.159 phalāphalaṃ paribhuñjitvā ‘‘ aho sugandhāni pupphāni , manāpaṃ vata katvā sayanaṃ paññattan ’’ ti na saddhāpabbajitabhāvena somanassajāto pupphasayane parivattitvā nipanno niddaṃ okkamitvā punadivase sūriyuggamane uṭṭhāya paṇṇasālaṃ asammajjitvā phalāphalatthāya agamāsi .Nāgamāṇavikā tasmiṃ khaṇe āgantvā milātāni pupphāni disvā ‘‘ kāmādhimutto esa , na saddhāpabbajito , sakkā naṃ gaṇhitun ’’ ti ñatvā purāṇapupphāni nīharitvā
V7.3 aññāni pupphāni āharitvā tatheva navapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā caṅkame pupphāni vikiritvā nāgabhavanameva gatā .So taṃ divasampi pupphasayane
M7.3 sayitvā punadivase cintesi ‘‘ ko nu kho imaṃ paṇṇasālaṃ alaṅkarotī ’’ ti ?So phalāphalatthāya agantvā paṇṇasālato avidūre paṭicchanno aṭṭhāsi .
Itarāpi bahū gandhe ceva pupphāni ca ādāya assamapadaṃ agamāsi .
Rājaputto uttamarūpadharaṃ nāgamāṇavikaṃ disvāva paṭibaddhacitto attānaṃ adassetvā tassā paṇṇasālaṃ pavisitvā sayanaṃ sajjanakāle pavisitvā ‘‘ kāsi tvan ’’ ti pucchi .
‘‘ Ahaṃ nāgamāṇavikā , sāmī ’’ ti .
‘‘ Sasāmikā assāmikāsī ’’ ti .
‘‘ Sāmi , ahaṃ pubbe sasāmikā , idāni pana assāmikā vidhavā ’’.
‘‘ Tvaṃ pana kattha vāsikosī ’’ ti ?
‘‘ Ahaṃ bārāṇasirañño putto brahmadattakumāro nāma ’’.
‘‘ Tvaṃ nāgabhavanaṃ pahāya kasmā idha vicarasī ’’ ti ?
‘‘ Sāmi , ahaṃ tattha sasāmikānaṃ nāgamāṇavikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya ukkaṇṭhitvā tato nikkhamitvā sāmikaṃ pariyesantī vicarāmī ’’ ti .
‘‘ Tena hi bhadde , sādhu , ahampi na saddhāya pabbajito , pitarā pana me nīharitattā idha vasāmi , tvaṃ mā cintayi , ahaṃ te sāmiko bhavissāmi , ubhopi idha samaggavāsaṃ vasissāmā ’’ ti .
Sā ‘‘ sādhū ’’ ti sampaṭicchi .
Tato paṭṭhāya te ubhopi tattheva samaggavāsaṃ vasiṃsu .
Sā attano ānubhāvena mahārahaṃ gehaṃ māpetvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ āharitvā sayanaṃ paññapesi .
Tato paṭṭhāya mūlaphalāphalaṃ na khādi , dibbaannapānameva bhuñjitvā jīvikaṃ kappesi .
Aparabhāge nāgamāṇavikā gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi , sāgaratīre jātattā tassa ‘‘ sāgarabrahmadatto ’’ ti nāmaṃ
P6.160 kariṃsu .Tassa padasā gamanakāle nāgamāṇavikā dhītaraṃ vijāyi , tassā samuddatīre jātattā ‘‘ samuddajā ’’ ti nāmaṃ kariṃsu .
Atheko bārāṇasivāsiko vanacarako taṃ ṭhānaṃ patvā katapaṭisanthāro rājaputtaṃ sañjānitvā katipāhaṃ tattha vasitvā ‘‘ deva , ahaṃ tumhākaṃ idha vasanabhāvaṃ rājakulassa ārocessāmī ’’ ti taṃ vanditvā nikkhamitvā nagaraṃ agamāsi .
Tadā rājā kālamakāsi .
Amaccā tassa sarīrakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā ‘‘ arājakaṃ rajjaṃ nāma na saṇṭhāti , rājaputtassa vasanaṭṭhānaṃ vā atthibhāvaṃ vā na jānāma , phussarathaṃ vissajjetvā rājānaṃ gaṇhissāmā ’’ ti mantayiṃsu .
Tasmiṃ khaṇe vanacarako nagaraṃ patvā taṃ kathaṃ sutvā amaccānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ rājaputtassa santike tayo cattāro
M7.4 divase vasitvā āgatomhī ’’ ti taṃ pavattiṃ ācikkhi .Amaccā tassa sakkāraṃ katvā tena magganāyakena saddhiṃ tattha gantvā katapaṭisanthārā rañño kālakatabhāvaṃ ārocetvā ‘‘ deva , rajjaṃ paṭipajjāhī ’’ ti āhaṃsu .
So
V7.4 ‘‘ nāgamāṇavikāya cittaṃ jānissāmī ’’ ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘ bhadde , pitā me kālakato , amaccā mayhaṃ chattaṃ ussāpetuṃ āgatā , gacchāma , bhadde , ubhopi dvādasayojanikāya bārāṇasiyā rajjaṃ kāressāma , tvaṃ soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā bhavissasī ’’ ti āha .‘‘ Sāmi , na sakkā mayā gantun ’’ ti .
‘‘ Kiṃkāraṇā ’’ ti ?
‘‘ Mayaṃ ghoravisā khippakopā appamattakenapi kujjhāma , sapattiroso ca nāma bhāriyo .
Sacāhaṃ kiñci disvā vā sutvā vā kuddhā olokessāmi , bhasmāmuṭṭhi viya vippakirissati .
Iminā kāraṇena na sakkā mayā gantun ’’ ti .
Rājaputto punadivasepi yācateva .
Atha naṃ sā evamāha –
‘‘ ahaṃ tāva kenaci pariyāyena na gamissāmi , ime pana me puttā nāgakumārā tava sambhavena jātattā manussajātikā .
Sace te mayi sineho atthi , imesu appamatto bhava .
Ime kho pana udakabījakā sukhumālā maggaṃ gacchantā vātātapena kilamitvā mareyyuṃ , tasmā ekaṃ nāvaṃ khaṇāpetvā udakassa pūrāpetvā tāya dve puttake udakakīḷaṃ kīḷāpetvā nagarepi antovatthusmiṃyeva
P6.161 pokkharaṇiṃkāreyyāsi , evaṃ te na kilamissantī ’’ ti .Sā evañca pana vatvā rājaputtaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā puttake āliṅgitvā thanantare nipajjāpetvā sīse cumbitvā rājaputtassa niyyādetvā roditvā kanditvā tattheva antaradhāyitvā nāgabhavanaṃ agamāsi .
Rājaputtopi domanassappatto assupuṇṇehi nettehi nivesanā nikkhamitvā akkhīni puñchitvā amacce upasaṅkami .
Te taṃ tattheva abhisiñcitvā ‘‘ deva , amhākaṃ nagaraṃ gacchāmā ’’ ti vadiṃsu .
Tena hi sīghaṃ nāvaṃ khaṇitvā sakaṭaṃ āropetvā udakassa pūretvā udakapiṭṭhe vaṇṇagandhasampannāni nānāpupphāni vikiratha , mama puttā udakabījakā , te tattha kīḷantā sukhaṃ gamissantī ’’ ti .
Amaccā tathā kariṃsu .
Rājā bārāṇasiṃ patvā alaṅkatanagaraṃ pavisitvā soḷasasahassāhi nāṭakitthīhi amaccādīhi
M7.5 ca parivuto mahātale nisīditvā sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā puttānaṃ atthāya pokkharaṇiṃ kāresi .Te nibaddhaṃ tattha kīḷiṃsu .
Athekadivasaṃ pokkharaṇiyaṃ udake pavesiyamāne eko kacchapo pavisitvā nikkhamanaṭṭhānaṃ apassanto pokkharaṇitale nipajjitvā dārakānaṃ kīḷanakāle udakato uṭṭhāya sīsaṃ nīharitvā te oloketvā puna udake nimujji .
Te taṃ disvā bhītā pitu santikaṃ gantvā ‘‘ tāta , pokkharaṇiyaṃ eko yakkho amhe tāsetī ’’ ti āhaṃsu .
Rājā ‘‘ gacchatha naṃ gaṇhathā ’’ ti purise āṇāpesi .
Te jālaṃ khipitvā kacchapaṃ ādāya rañño dassesuṃ .
Kumārā taṃ disvā ‘‘ esa , tāta , pisāco ’’ ti viraviṃsu .
Rājā puttasinehena kacchapassa kujjhitvā ‘‘ gacchathassa
V7.5 kammakāraṇaṃ karothā ’’ ti āṇāpesi .Tatra ekacce ‘‘ ayaṃ rājaveriko , etaṃ udukkhale musalehi cuṇṇavicuṇṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti āhaṃsu , ekacce ‘‘ tīhi pākehi pacitvā khādituṃ ’’, ekacce ‘‘ aṅgāresu uttāpetuṃ ,’’ ekacce ‘‘ antokaṭāheyeva naṃ pacituṃ vaṭṭatī ’’ ti āhaṃsu .
Eko pana udakabhīruko amacco ‘‘ imaṃ yamunāya āvaṭṭe khipituṃ vaṭṭati , so tattha mahāvināsaṃ pāpuṇissati .
Evarūpā hissa kammakāraṇā natthī ’’ ti āha .
Kacchapo tassa kathaṃ
P6.162 sutvā sīsaṃ nīharitvā evamāha –‘‘ ambho , kiṃ te mayā aparādho kato , kena maṃ evarūpaṃ kammakāraṇaṃ vicāresi .
Mayā hi sakkā itarā kammakāraṇā sahituṃ , ayaṃ pana atikakkhaḷo , mā evaṃ avacā ’’ ti .
Taṃ sutvā rājā ‘‘ imaṃ etadeva kāretuṃ vaṭṭatī ’’ ti yamunāya āvaṭṭe khipāpesi .
Puriso tathā akāsi .
So ekaṃ nāgabhavanagāmiṃ udakavāhaṃ patvā nāgabhavanaṃ agamāsi .
Atha naṃ tasmiṃ udakavāhe kīḷantā dhataraṭṭhanāgarañño puttā nāgamāṇavakā disvā ‘‘ gaṇhatha naṃ dāsan ’’ ti āhaṃsu .
So cintesi ‘‘ ahaṃ bārāṇasirañño hatthā muccitvā evarūpānaṃ pharusānaṃ nāgānaṃ hatthaṃ patto , kena nu kho upāyena mucceyyan ’’ ti .
So ‘‘ attheso upāyo ’’ ti musāvādaṃ katvā ‘‘ tumhe dhataraṭṭhassa nāgarañño santakā hutvā kasmā evaṃ vadetha , ahaṃ cittacūḷo nāma kacchapo bārāṇasirañño dūto , dhataraṭṭhassa santikaṃ āgato , amhākaṃ rājā dhataraṭṭhassa dhītaraṃ dātukāmo maṃ pahiṇi , tassa maṃ dassethā ’’ ti āha .
Te somanassajātā taṃ
M7.6 ādāya rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ .Rājā ‘‘ ānetha nan ’’ ti taṃ pakkosāpetvā disvāva anattamano hutvā ‘‘ evaṃ lāmakasarīro dūtakammaṃ kātuṃ na sakkotī ’’ ti āha .
Taṃ sutvā kacchapo ‘‘ kiṃ pana , mahārāja , dūtehi nāma tālappamāṇehi bhavitabbaṃ , sarīrañhi khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appamāṇaṃ , gatagataṭṭhāne kammanipphādanameva pamāṇaṃ .
Mahārāja , amhākaṃ rañño bahū dūtā .
Thale kammaṃ manussā karonti , ākāse pakkhino , udake ahameva .
Ahañhi cittacūḷo nāma kacchapo ṭhānantarappatto rājavallabho , mā maṃ paribhāsathā ’’ ti attano guṇaṃ vaṇṇesi .
Atha naṃ dhataraṭṭho pucchi ‘‘ kena panatthena raññā pesitosī ’’ ti .
Mahārāja , rājā maṃ evamāha ‘‘ mayā sakalajambudīpe rājūhi saddhiṃ mittadhammo kato , idāni dhataraṭṭhena nāgaraññā saddhiṃ mittadhammaṃ kātuṃ mama dhītaraṃ samuddajaṃ dammī ’’ ti vatvā maṃ pahiṇi .
‘‘ Tumhe papañcaṃ akatvā mayā saddhiṃyeva purisaṃ pesetvā divasaṃ vavatthapetvā dārikaṃ gaṇhathā ’’ ti .
So tussitvā tassa sakkāraṃ katvā
P6.163 tena saddhiṃ cattāro nāgamāṇavake pesesi ‘‘ gacchatha , rañño vacanaṃ sutvā divasaṃ vavatthapetvā ethā ’’ ti .Te ‘‘ sādhū ’’ ti vatvā kacchapaṃ gahetvā nāgabhavanā nikkhamiṃsu .
Kacchapo
V7.6 yamunāya bārāṇasiyā ca antare ekaṃ padumasaraṃ disvā ekenupāyena palāyitukāmo evamāha –‘‘ bho nāgamāṇavakā , amhākaṃ rājā puttadārā cassa maṃ udake gocarattā rājanivesanaṃ āgataṃ disvāva padumāni no dehi , bhisamūlāni dehīti yācanti .
Ahaṃ tesaṃ atthāya tāni gaṇhissāmi , ettha maṃ vissajjetvā maṃ apassantāpi puretaraṃ rañño santikaṃ gacchatha , ahaṃ vo tattheva passissāmī ’’ ti .
Te tassa saddahitvā taṃ vissajjesuṃ .
So tattha ekamante nilīyi .
Itarepi naṃ adisvā ‘‘ rañño santikaṃ gato bhavissatī ’’ ti māṇavakavaṇṇena rājānaṃ upasaṅkamiṃsu .
Rājā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ kuto āgatatthā ’’ ti pucchi .
‘‘ Dhataraṭṭhassa santikā , mahārājā ’’ ti .
‘‘ Kiṃkāraṇā idhāgatā ’’ ti ?
‘‘ Mahārāja , mayaṃ tassa dūtā , dhataraṭṭho vo ārogyaṃ pucchati .
Sace yaṃ vo icchatha , taṃ no vadetha .
Tumhākaṃ kira dhītaraṃ samuddajaṃ
M7.7 amhākaṃ rañño pādaparicārikaṃ katvā dethā ’’ ti imamatthaṃ pakāsentā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu – 784.
‘‘ Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi , dhataraṭṭhanivesane ;
Sabbāni te upayantu , dhītaraṃ dehi rājino ’’ ti .
Tattha sabbāni te upayantūti tassa nivesane sabbāni ratanāni tava nivesanaṃ upagacchantu .
Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –
785.
‘‘ Na no vivāho nāgehi , katapubbo kudācanaṃ ;
Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ , kathaṃ amhe karomase ’’ ti .
Tattha asaṃyuttan ti ayuttaṃ tiracchānehi saddhiṃ saṃsaggaṃ ananucchavikaṃ .
Amheti amhe manussajātikā samānā kathaṃ tiracchānagatasambandhaṃ karomāti .
Taṃ sutvā nāgamāṇavakā ‘‘ sace te dhataraṭṭhena saddhiṃ sambandho ananucchaviko , atha kasmā attano upaṭṭhākaṃ cittacūḷaṃ nāma kacchapaṃ ‘ samuddajaṃ nāma te dhītaraṃ dammī ’ ti amhākaṃ
P6.164 rañño pesesi ?Evaṃ pesetvā idāni te amhākaṃ rājānaṃ paribhavaṃ karontassa kattabbayuttakaṃ
V7.7 mayaṃ jānissāma .Mayañhi nāgamāṇavakā ’’ ti vatvā rājānaṃ tajjentā dve gāthā abhāsiṃsu –
786.
‘‘ Jīvitaṃ nūna te cattaṃ , raṭṭhaṃ vā manujādhipa ;
Na hi nāge kupitamhi , ciraṃ jīvanti tādisā .
787.
‘‘ Yo tvaṃ deva manussosi , iddhimantaṃ aniddhimā ;
Varuṇassa niyaṃ puttaṃ , yāmunaṃ atimaññasī ’’ ti .
Tattha raṭṭhaṃ vāti ekaṃsena tayā jīvitaṃ vā raṭṭhaṃ vā cattaṃ .
Tādisāti tumhādisā evaṃ mahānubhāve nāge kupite ciraṃ jīvituṃ na sakkonti , antarāva antaradhāyanti .
Yo tvaṃ , deva , manussosīti deva , yo tvaṃ manusso
M7.8 samāno .Varuṇassāti varuṇanāgarājassa .
Niyaṃ puttan ti ajjhattikaputtaṃ .
Yāmunan ti yamunāya heṭṭhā jātaṃ .
Tato rājā dve gāthā abhāsi –
788.
‘‘ Nātimaññāmi rājānaṃ , dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ ;
Dhataraṭṭho hi nāgānaṃ , bahūnamapi issaro .
789.
‘‘ Ahi mahānubhāvopi , na me dhītaramāraho ;
Khattiyo ca videhānaṃ , abhijātā samuddajā ’’ ti .
Tattha bahūnamapīti pañcayojanasatikassa nāgabhavanassa issarabhāvaṃ sandhāyevamāha .
Na me dhītaramārahoti evaṃ mahānubhāvopi pana so ahijātikattā mama dhītaraṃ araho na hoti .
‘‘ Khattiyo ca videhānan ’’ ti idaṃ mātipakkhe ñātake dassento āha .
Samuddajāti so ca videharājaputto mama dhītā samuddajā cāti ubhopi abhijātā .
Te aññamaññaṃ saṃvāsaṃ arahanti .
Na hesā maṇḍūkabhakkhassa sappassa anucchavikāti āha .
Nāgamāṇavakā taṃ tattheva nāsāvātena māretukāmā hutvāpi ‘‘ amhākaṃ divasaṃ vavatthāpanatthāya pesitā , imaṃ māretvā gantuṃ na yuttaṃ , gantvā rañño ācikkhitvā jānissāmā ’’ ti
V7.8 tattheva antarahitā ‘‘ kiṃ , tātā , laddhā vo rājadhītā ’’ ti raññā pucchitā kujjhitvā ‘‘ kiṃ , deva , amhe akāraṇā yattha vā tattha vā pesesi .Sacepi māretukāmo , idheva no mārehi .
So tumhe
P6.165 akkosati paribhāsati , attano dhītaraṃ jātimānena ukkhipatī ’’ ti tena vuttañca avuttañca vatvā rañño kodhaṃ uppādayiṃsu .So attano parisaṃ sannipātetuṃ āṇāpento āha –
790.
‘‘ Kambalassatarā uṭṭhentu , sabbe nāge nivedaya ;
Bārāṇasiṃ pavajjantu , mā ca kañci viheṭhayun ’’ ti .
Tattha kambalassatarā uṭṭhentūti kambalassatarā nāma tassa mātupakkhikā sinerupāde vasananāgā , te ca uṭṭhahantu .
Aññe ca catūsu disāsu
M7.9 anudisāsu yattakā vā mayhaṃ vacanakarā , te sabbe nāge nivedaya , gantvā jānāpetha , khippaṃ kira sannipātethāti āṇāpento evamāha .Tato sabbeheva sīghaṃ sannipatitehi ‘‘ kiṃ karoma , devā ’’ ti vutte ‘‘ sabbepi te nāgā bārāṇasiṃ pavajjantū ’’ ti āha .
‘‘ Tattha gantvā kiṃ kātabbaṃ , deva , taṃ nāsāvātappahārena bhasmaṃ karomā ’’ ti ca vutte rājadhītari paṭibaddhacittatāya tassā vināsaṃ anicchanto ‘‘ mā ca kañci viheṭhayun ’’ ti āha , tumhesu koci kañci mā viheṭhayāti attho .
Ayameva vā pāṭho .
Atha naṃ nāgā ‘‘ sace koci manusso na viheṭhetabbo , tattha gantvā kiṃ karissāmā ’’ ti āhaṃsu .
Atha ne ‘‘ idañcidañca karotha , ahampi idaṃ nāma karissāmī ’’ ti ācikkhanto gāthādvayamāha –
791.
‘‘ Nivesanesu sobbhesu , rathiyā caccaresu ca ;
Rukkhaggesu ca lambantu , vitatā toraṇesu ca .
792.
‘‘ Ahampi sabbasetena , mahatā sumahaṃ puraṃ ;
Parikkhipissaṃ bhogehi , kāsīnaṃ janayaṃ bhayan ’’ ti .
Tattha sobbhesūti pokkharaṇīsu .
Rathiyāti rathikāya .
Vitatāti vitatasarīrā mahāsarīrā hutvā etesu ceva nivesanādīsu dvāratoraṇesu ca olambantu , ettakaṃ nāgā karontu , karontā ca
V7.9 nivesane tāva mañcapīṭhānaṃ heṭṭhā ca upari ca antogabbhabahigabbhādīsu ca pokkharaṇiyaṃ udakapiṭṭhe rathikādīnaṃ passesu ceva thalesu ca mahantāni sarīrāni māpetvā mahante phaṇe katvā kammāragaggarī viya dhamamānā ‘‘ susū ’’ ti saddaṃ karontā olambatha ca nipajjatha ca .Attānaṃ pana taruṇadārakānaṃ jarājiṇṇānaṃ gabbhinitthīnaṃ samuddajāya cāti imesaṃ catunnaṃ mā dassayittha .
Ahampi sabbasetena mahantena sarīrena gantvā sumahantaṃ kāsipuraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipissaṃ , mahantena phaṇena naṃ chādetvā ekandhakāraṃ katvā kāsīnaṃ bhayaṃ janayanto ‘‘ susū ’’ ti saddaṃ muñcissāmīti .
Atha sabbe nāgā tathā akaṃsu .
Tamatthaṃ
P6.166 pakāsento satthā āha – 793.
‘‘ Tassa
M7.10 taṃ vacanaṃ sutvā , uragānekavaṇṇino ;Bārāṇasiṃ pavajjiṃsu , na ca kañci viheṭhayuṃ .
794.
‘‘ Nivesanesu sobbhesu , rathiyā caccaresu ca ;
Rukkhaggesu ca lambiṃsu , vitatā toraṇesu ca .
795.
‘‘ Tesu disvāna lambante , puthū kandiṃsu nāriyo ;
Nāge soṇḍikate disvā , passasante muhuṃ muhuṃ .
796.
‘‘ Bārāṇasī pabyathitā , āturā samapajjatha ;
Bāhā paggayha pakkanduṃ , dhītaraṃ dehi rājino ’’ ti .
Tattha anekavaṇṇinoti nīlādivasena anekavaṇṇā .
Evarūpāni hi te rūpāni māpayiṃsu .
Pavajjiṃsūti aḍḍharattasamaye pavisiṃsu .
Lambiṃsūti dhataraṭṭhena vuttaniyāmeneva te sabbesu ṭhānesu manussānaṃ sañcāraṃ pacchinditvā olambiṃsu .
Dūtā hutvā āgatā pana cattāro nāgamāṇavakā raño sayanassa cattāro pāde parikkhipitvā uparisīse mahante phaṇe katvā tuṇḍehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu .
Dhataraṭṭhopi attanā vuttaniyāmena nagaraṃ paṭicchādesi .
Pabujjhamānā purisā yato yato hatthaṃ vā pādaṃ vā pasārenti , tattha tattha sappe chupitvā ‘‘ sappo , sappo ’’ ti viravanti .
Puthū kandiṃsūti yesu gehesu dīpā jalanti , tesu itthiyo pabuddhā dvāratoraṇagopānasiyo oloketvā olambante nāge
V7.10 disvā bahū ekappahāreneva kandiṃsu .Evaṃ sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi .
Soṇḍikateti kataphaṇe .
Pakkandun ti vibhātāya rattiyā nāgānaṃ assāsavātena sakalanagare rājanivesane ca uppātiyamāne viya bhītā manussā ‘‘ nāgarājāno kissa no viheṭhathā ’’ ti vatvā tumhākaṃ rājā ‘‘ dhītaraṃ dassāmī ’’ ti dhataraṭṭhassa dūtaṃ pesetvā puna tassa dūtehi āgantvā ‘‘ dehī ’’ ti vutto amhākaṃ rājānaṃ akkosati paribhāsati .
‘‘ Sace amhākaṃ rañño dhītaraṃ na dassati , sakalanagarassa jīvitaṃ natthī ’’ ti vutte ‘‘ tena hi no
M7.11 , sāmi , okāsaṃ detha , mayaṃ gantvā rājānaṃ yācissāmā ’’ ti yācantā okāsaṃ labhitvā rājadvāraṃ gantvā mahantena ravena pakkantiṃsu .Bhariyāyopissa attano attano gabbhesu nipannakāva ‘‘ deva , dhītaraṃ dhataraṭṭharañño dehī ’’ ti ekappahārena kandiṃsu .
Tepi cattāro nāgamāṇavakā ‘‘ dehī ’’ ti tuṇhehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu .
So nipannakova nagaravāsīnañca attano ca bhariyānaṃ paridevitasaddaṃ sutvā catūhi ca nāgamāṇavakehi tajjitattā maraṇabhayabhīto ‘‘ mama dhītaraṃ samuddajaṃ dhataraṭṭhassa dammī ’’ ti tikkhattuṃ avaca .
Taṃ sutvā sabbepi nāgarājāno tigāvutamattaṃ paṭikkamitvā devanagaraṃ viya ekaṃ nagaraṃ māpetvā tattha ṭhitā ‘‘ dhītaraṃ kira no pesetū ’’ ti paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu .
Rājā tehi
P6.167 ābhataṃ paṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘ tumhe gacchatha , ahaṃ dhītaraṃ amaccānaṃ hatthe pahiṇissāmī ’’ ti te uyyojetvā dhītaraṃ pakkosāpetvā uparipāsādaṃ āropetvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘ amma , passetaṃ alaṅkatanagaraṃ , tvaṃ ettha etassa rañño aggamahesī bhavissasi , na dūre ito taṃ nagaraṃ , ukkaṇṭhitakāleyeva idha āgantuṃ sakkā , ettha gantabban ’’ ti saññāpetvā sīsaṃ nhāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā paṭicchannayogge nisīdāpetvā amaccānaṃ hatthe datvā pāhesi .Nāgarājāno paccuggamanaṃ katvā mahāsakkāraṃ kariṃsu .
Amaccā nagaraṃ pavisitvā taṃ tassa datvā bahuṃ dhanaṃ ādāya nivattiṃsu .
Te rājadhītaraṃ pāsādaṃ āropetvā alaṅkatadibbasayane nipajjāpesuṃ .
Taṅkhaṇaññeva naṃ nāgamāṇavikā khujjādivesaṃ gahetvā manussaparicārikā viya parivārayiṃsu .
Sā dibbasayane nipannamattāva dibbaphassaṃ phusitvā niddaṃ okkami .
Dhataraṭṭho taṃ gahetvā saddhiṃ nāgaparisāya tattha antarahito nāgabhavaneyeva pāturahosi .
Rājadhītā pabujjhitvā alaṅkatadibbasayanaṃ aññe ca suvaṇṇapāsādamaṇipāsādādayo uyyānapokkharaṇiyo
V7.11 alaṅkatadevanagaraṃ viya nāgabhavanaṃ disvā khujjādiparicārikāyo pucchi ‘‘ idaṃ nagaraṃ ativiya alaṅkataṃ , na amhākaṃ nagaraṃ viya , kassetan ’’ ti .‘‘ Sāmikassa
M7.12 te santakaṃ , devi , na appapuññā evarūpaṃ sampattiṃ labhanti , mahāpuññatāya te ayaṃ laddhā ’’ ti .Dhataraṭṭhopi pañcayojanasatike nāgabhavane bheriṃ carāpesi ‘‘ yo samuddajāya sappavaṇṇaṃ dasseti , tassa rājadaṇḍo bhavissatī ’’ ti .
Tasmā ekopi tassā sappavaṇṇaṃ dassetuṃ samattho nāma nāhosi .
Sā manussalokasaññāya eva tattha tena saddhiṃ sammodamānā piyasaṃvāsaṃ vasi .
Nagarakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ .