Issues
Select Version
Sattakanipāta-aṭṭhakathā
Sattakanipāta-aṭṭhakathā

2. Anusayavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Anusayavaggo

3. Kulasuttavaṇṇanā

13. Dutiyassa tatiye nālan ti na yuttaṃ nānucchavikaṃ .
Na manāpenāti na manamhi appanakena ākārena nisinnāsanato paccuṭṭhenti , anādarameva dassenti .
Santamassa pariguhantīti vijjamānampi deyyadhammaṃ etassa niguhanti paṭicchādenti .
Asakkaccaṃ denti no sakkaccan ti lūkhaṃ vā hotu paṇītaṃ vā , asahatthā acittīkārena denti , no cittīkārena .

4. Puggalasuttavaṇṇanā

14. CatuttheV3.149 ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto , arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto , maggena nāmakāyato .
So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvāP4.3 arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti .
Pāḷi panettha ‘‘ katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto ?
Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī ’’ ti ( pu . pa .208) evaṃ aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā .
Paññāya vimuttoti paññāvimutto .
So sukkhavipassako , catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidho hoti .
Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā .
Yathāha –
‘‘ na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāyaM3.147 cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto ’’ ti .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhī .
So jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti .
So sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hoti .
Tenāha –
‘‘ idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti .
Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī ’’ ti ( pu . pa .208).
Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto .
Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā , sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto .
Vitthārato pana sopi kāyasakkhī viya chabbidho hoti .
Tenevāha –
‘‘ idhekacco puggalo ‘ idaṃ dukkhan ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti … pe …‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti , tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya … pe … ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto ’’ ti .
SaddhāyaV3.150P4.4 vimuttoti saddhāvimutto .
Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti .
Tenāha –
‘‘ idhekacco puggalo ‘ idaṃ dukkhan ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti … pe …‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’ ti yathābhūtaṃ pajānāti , tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā paññāya … pe … no ca kho yathādiṭṭhippattassa .
Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto ’’ ti .
Etassa hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti , diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati .
Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ na hoti , asi sīghaṃ na vahati , saddo suyyati , balavataro vāyāmo kātabbo hoti , evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā .
Yathā pana sunisitena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti , asi sīghaṃ vahati , saddo na suyyati , balavavāyāmakiccaṃM3.148 na hoti , evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā .
Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī .
Dhammoti paññā , paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho .
Saddhānusārimhi pi eseva nayo .
Ubhopete sotāpattimaggaṭṭhāyeva .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ yassaP4.5 puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti , paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti .
Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī .
Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti , saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti .
Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī ’’ ti ( pu . pa .208).
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge ( visuddhi .2.771,889) paññābhāvanādhikāre vuttā .
Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbāti .

5. Udakūpamāsuttavaṇṇanā

15. Pañcame udakūpamāti nimujjanādiākāraṃ gahetvā udakena upamitā .
Sakiṃ nimuggoti ekavārameva nimuggo .
Ekantakāḷakehīti niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ .
Ummujjatīti uṭṭhahati .
Sādhūti sobhanā bhaddakā .
Hāyatiyevāti caṅkavāre āsittaudakaṃ viya parihāyatevaV3.151 .
Ummujjitvā vipassati viloketīti uṭṭhahitvā gantabbadisaṃ vipassati viloketi .
Pataratīti gantabbadisābhimukho tarati nāma .
Paṭigādhappatto hotīti uṭṭhāya viloketvā pataritvā ekasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāpatto nāma hoti , tiṭṭhati na punāgacchati .
TiṇṇoP4.6 pāraṅgato thale tiṭṭhatīti sabbakilesoghaṃ taritvā paratīraṃ gantvā nibbānathale patiṭṭhito nāma hoti .
Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ .

6. Aniccānupassīsuttavaṇṇanā

16. Chaṭṭhe aniccāti evaṃ paññāya pharanto anupassatīti aniccānupassī .
Aniccāti evaṃ saññā assāti aniccasaññī .
Aniccāti evaṃ ñāṇena paṭisaṃveditā assāti aniccapaṭisaṃvedī .
Satatan ti sabbakālaṃ .
Samitan ti yathāM3.149 purimacittena pacchimacittaṃ samitaṃ samupagataṃ ghaṭṭitaṃ hoti , evaṃ .
Abbokiṇṇan ti nirantaraṃ aññena cetasā asaṃmissaṃ .
Cetasā adhimuccamānoti cittena sanniṭṭhāpayamāno .
Paññāya pariyogāhamānoti vipassanāñāṇena anupavisamāno .
Apubbaṃ acariman ti apure apacchā ekakkhaṇeyeva .
Idha samasīsī kathito .
So catubbidho hoti rogasamasīsī , vedanāsamasīsī , iriyāpathasamasīsī , jīvitasamasīsīti .
Tattha yassa aññatarena rogena phuṭṭhassa sato rogavūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti , ayaṃ rogasamasīsī nāma .
Yassa pana aññataraṃ vedanaṃ vedayato vedanāvūpasamo ca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti , ayaṃ vedanāsamasīsī nāma .
Yassa pana ṭhānādīsu iriyāpathesu aññatarasamaṅgino vipassantassa iriyāpathassa pariyosānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .
Yassa pana upakkamato vā sarasato vā jīvitapariyādānañca āsavakkhayo ca ekappahāreneva hoti , ayaṃ jīvitasamasīsī nāma .
Ayamidha adhippeto .
TatthaP4.7 kiñcāpi āsavapariyādānaṃ maggacittena , jīvitapariyādānaṃ cuticittena hotīti ubhinnaṃ ekakkhaṇe sambhavo nāma natthi .
Yasmā panassa āsavesu khīṇamattesu paccavekkhaṇavārānantarameva jīvitapariyādānaṃ gacchati , antaraṃ na paññāyati , tasmā evaṃ vuttaṃ .
AntarāparinibbāyītiV3.152 yo pañcasu suddhāvāsesu yattha katthaci uppanno nibbattakkhaṇe vā thokaṃ atikkamitvā vā vemajjhe ṭhatvā vā arahattaṃ pāpuṇāti , tassetaṃ nāmaṃ .
Upahaccaparinibbāyīti yo tattheva āyuvemajjhaṃ atikkamitvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Asaṅkhāraparinibbāyīti yo tesaṃyeva puggalānaṃ asaṅkhāreneva appayogena kilese khepeti .
Sasaṅkhāraparinibbāyīti yo sasaṅkhārena sappayogena kilese khepeti .
Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yo heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu yattha katthaci nibbattitvā tato cuto anupubbena akaniṭṭhe uppajjitvā arahattaṃ pāpuṇāti .

7-9.
Dukkhānupassīsuttādivaṇṇanā

17-19.
SattameM3.150 dukkhānupassīti pīḷanākāraṃ dukkhato anupassanto .
Aṭṭhame anattānupassīti avasavattanākāraṃ anattāti anupassanto .
Navame sukhānupassīti sukhanti evaṃ ñāṇena anupassanto .

10. Niddasavatthusuttavaṇṇanā

20. Dasame niddasavatthūnīti niddasādivatthūni ,‘‘ niddaso bhikkhu , nibbīso , nittiṃso , niccattālīso , nippaññāso ’’ ti evaṃ vacanakāraṇāni .
Ayaṃ kira pañho titthiyasamaye uppanno .
Titthiyā hi dasavassakāle mataṃ nigaṇṭhaṃ niddasoti vadanti .
So kiraP4.8 puna dasavasso na hoti .
Na kevalañca dasavasso , navavassopi ekavassopi na hoti .
Eteneva nayena vīsativassādikālepi mataṃ nigaṇṭhaṃ ‘‘ nibbīso nittiṃso niccattālīso nippaññāso ’’ ti vadanti .
Āyasmā ānando gāme vicaranto taṃ kathaṃ sutvā vihāraṃ gantvā bhagavato ārocesi .
Bhagavā āha –
‘‘ na idaṃ , ānanda , titthiyānaṃ adhivacanaṃ , mama sāsane khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ .
Khīṇāsavo hi dasavassakāle parinibbuto puna dasavasso na hoti .
Na kevalañca dasavassova , navavassopi … pe … ekavassopi .
Na kevalañca ekavassova , ekādasamāsikopi … pe … ekamāsikopi ekamuhuttikopi na hotiyeva ’’.
Kasmā ?
Puna paṭisandhiyā abhāvā .
Nibbīsādīsupi eseva nayo .
Iti bhagavā ‘‘ mama sāsaneV3.153 khīṇāsavassetaṃ adhivacanan ’’ ti vatvā yehi kāraṇehi niddaso hoti , tāni dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha idhāti imasmiṃ sāsane .
Sikkhāsamādāne tibbacchando hotīti sikkhāttayapūraṇe balavacchando hoti .
Āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemoti anāgate punadivasādīsupi sikkhāpūraṇe avigatapemeneva samannāgato hoti .
Dhammanisantiyāti dhammanisāmanāya .
Vipassanāyetaṃ adhivacanaṃ .
Icchāvinayeti taṇhāvinaye .
Paṭisallāneti ekībhāve .
Vīriyārambheti kāyikacetasikassa vīriyassaM3.151 pūraṇe .
SatinepakketiP4.9 satiyañceva nipakabhāve .
Diṭṭhipaṭivedheti maggadassane .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Anusayavaggo dutiyo .